16% мөлшерлеме, интервенциялар және теңгеге деген сенімді қалай қайтаруға болады

Базалық мөлшерлемені 16 пайызға дейін көтерді, бірақ бұл Қазақстанның валюта нарығындағы интервенциялардан құтқара алмады. Қазірдің өзінде 1,3 млрд АҚШ долларынан астам жұмсалды деп жазып жүр, ал іс сол баяғы қалпында. Бағамға қысым түсіп тұр, бұл елдің экономикасына өте қатты әсер етіп отыр.

Сонымен қатар, нақты айырбастау бағамы қандай болуы керек екенін ешкім білмейді. Ұлттық Банк теңгені тағы да құбылуға жіберсе, экономикалық проблемалар әлдеқайда көбейетінін, әсіресе Ұлттық Банк жауапты салаларда — инфляция мен банк секторында көбейетінін түсінеді.

Импорт көп және теңге бағамы төмен жағдайда инфляцияны тежеу мүмкін емес, тіпті теңгелік өтімділікті тарылтудың өзі бұл мәселені шешпейді, өйткені шын мәнінде өзіндік құнынан төмен бағаға ешкім сатпайды, бұл — импортқа тәуелділік жоғары жағдайда ақша массасы арқылы инфляциялық таргеттеуді шектейтін фактор. Іс жүзінде мұндай жағдайда инфляцияны тежейтін жалғыз құрал — валюталық интервенциялар есебінен теңгенің долларға қатысты бағамын ұстап тұру, қазір Ұлттық Банк дәл осыны істеп отыр.

Қазіргі жағдайда және доллар айтарлықтай қымбаттаса, ЕДБ-нің кредиттік портфелінің сапасы нашарлайды, өйткені пайыздық жүктеме құнсыздану шамасына артады, ал табыстылық құнсыздануға сәйкес өспейді. Бизнес қарыздарға қызмет көрсете алмайтындықтан, бұл банк жүйесіне қайтадан соққы болады. Ал кредит беру шектелген (өтімділік жоқ және кредит қымбаттаған) жағдайда іскерлік белсенділік төмендеп, сатып алу сұранысы азаяды, бұл қарыз алушылардың табысы мен пайдалылығының одан әрі төмендеуіне, соның салдарынан ЕДБ-ге де әсер етуіне әкеледі. Бұл тәуекелге әсіресе соңғы екі-үш жылда активтері айтарлықтай өскен ЕДБ ұшырайды.

Тағы бір проблема — валюта бойынша балансы барлық банкте бірдей теңгерімді емес, ал банкте валютадағы міндеттемелер активтерден көп болса, кез келген кейінгі девальвация немесе валютаның құнсыздануы құнсызданудан болатын шығынға және одан кейін капиталмен байланысты проблемаларға әкеледі.

Демек, Ұлттық Банк үшін теңгенің одан әрі әлсіреуі тиімсіз және қазіргі мүдделер қайшылығы кезінде Ұлттық Банктің келесі қадамдарын болжау қиын. Нарықтағы теңгелік өтімділікті шектеу саясаты жалғаса береді, бұл өз кезегінде іскерлік белсенділікке әсер ете түседі.

Психологиялық тұрғыдан алғанда, құбылмалылық жоғары болғанда ешкім өз активтерін доллардан теңгеге ауыстырмайды, сондықтан дедолларизация мәселелері ашық күйінде қала береді. Теңгенің одан әрі әлсіреуі туралы қалағанымызша айтуға болады, бірақ бағам бойынша нақты бағдарлар болмайынша, дедолларизация проблемасын ең болмағанда ішінара да шеше алмаймыз.

Сондықтан, менің ойымша, Ұлттық Банк туынды қаржы құралдары арқылы бағам бойынша бірнеше ай алға бағдар беруі керек, басқаша айтқанда, болашақтағы долларларды қазір сатқан жөн (бұл опционды біреу пайдаланады дегенге кепілдік жоқ), бірақ резервтер бұрынғы деңгейде қалады. Бұл идеяны Ануар Ушбаев баяғыдан ұсынып жүр, бірақ ол идея күйінде қалып қойды.

Қазіргі депозит нарығына қатысты да сұрақ туындайды. Мөлшерлеме 16 пайызға дейін көтерілсе, депозиттер бойынша мөлшерлемелер де кемінде теңгемен 14 пайызға дейін көтерілуі керек. Ұлттық Банктегі мөлшерлеме 15 пайыздан болғанда, ЕДБ халықтан 10 пайызбен тартып, ҚР ҰБ-на 15 пайызбен орналастыра алады, яғни ешнәрсе ойлаудың да қажеті жоқ, 5 пайыз табады, өйткені тәуекел нөлге тең.

Айтпақшы, депозиттер бойынша мөлшерлемені көтеру дедолларизацияға да көмектесер еді, валюта иелерінің бір бөлігі жылына қосымша 11 пайыз табуды көздеп, теңгеге ауысар еді. Ал егер ҚР ҰБ құнсыздану дәлізін жылына 11 пайыздан аз етіп белгілесе, ауысқысы келетіндердің саны артады. Дөрекілеу айтқанда, теңгенің жылына 11 пайыздан аз құлдырауынан хеджирлейтін құрал беріңіз, сонда көпшілік долларларды теңгеге ауыстыра бастайды, тек сөзге ешкім сенбейді.

Мұндай турбуленттілік жағдайында еркін бағам мүмкін емес екені түсінікті болды, ал инфляциялық таргеттеуге көшу ең ыңғайсыз сәтте таңдалды.

Девальвацияға қандай да бір негіздеме беру керек еді, сондықтан баяғыдан енгізбек болған негізделген әрі ойластырылған саясатты пайдалана салды, бірақ бұл саясаттың қазіргі жағдайларда жұмыс істемейтінін түсінген еді.

Девальвация жасап, біртіндеп құнсыздануды енгізуді жалғастырған жақсы болар еді, сонда проблема аз болар еді, ал қазір не болса соны алдық.