Өнеркәсіп және жер қойнауын пайдалану: неліктен тау-кен өндірісі тоқырап тұр

Қазақстан өнеркәсібі туралы жазбаларымды жалғастырамын

(Басы)

Өнеркәсіп құрылымында 2014 жылдың қорытындысы бойынша тау-кен өнеркәсібінің үлесіне барлық өнім шығарудың 59,6 пайызы тиесілі. Өңдеу өнеркәсібінің үлесі 32,9 пайыз, оның жартысынан астамы (16,9 пайыз) тау-кен өнеркәсібінің келесі өңдеу сатыларының (шикізатты қайта өңдеу) өнімін шығаруға тиесілі. Басқа өндірістердің, әсіресе электр энергиясының ілеспе тұтынуын есепке алмаймыз. Басқаша айтқанда, біздегі барлық өнеркәсіптің 75 пайыздан астамы тау-кен саласымен, яғни жер қойнауын пайдаланумен байланысты. Сәйкесінше, осы салалар ең болмағанда 2-3 пайызға өссе, өнеркәсіптің жалпы өсімі 1,5 - 2 пайызды құрайды.

Тау-кен өнеркәсібі экономикасының негізгі секторларындағы өндірістің физикалық көлемін жылдар бойынша қарасақ, көрініс онша жақсы емес.

Мұнай өндіру 2010 жылдан бері өспей тұр, қара металл кендерін өндіру де 2010 жылдан бері өспейді. Мыс кендері 2012 жылдан бері, сондай-ақ көмір де өспей тұр.

Басқаша айтқанда, Қазақстанда жер қойнауын пайдалану туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін тау-кен саласында толық тоқырау байқалады.

Мұның себептері өте көп, бірақ барлық өнеркәсіп өндірісінің 75 пайызын беретін сала тоқырауда тұрғаны біздің министрліктер мен ведомстволардың қызметіндегі басымдықтардың дұрыс қойылмағанын анық көрсетеді.

Шын мәнінде, соңғы бірнеше жылда мұнайшылардың да, қатты пайдалы қазбалар саласындағылардың да қорында айтарлықтай өсім байқалмайды. Барлық үміт Қашағанмен байланысты болды, бірақ Қашағанға не болғаны баршаға мәлім. Оның қашан іске қосылатыны белгісіз.

Жер қойнауын пайдаланудағы негізгі мәселелерді мен талай рет сипаттадым. Айтпақшы, қазір шамалы қозғалыс бар, бірақ неге екені белгісіз, ырықтандыру көбіне қатты пайдалы қазбаларға (ҚПҚ) қатысты қолданылады, ал мұнай саласында ештеңе өзгермей тұр.

Жер қойнауын пайдалану саласын ырықтандыру елге қосымша инвестиция тартуға мүмкіндік берер еді.

Жер қойнауын пайдалану саласындағы заңнама:

Бірінші кезектегі міндеттердің ішінде жер қойнауын пайдаланушыларға салынған барлық айыппұлдарға толық рақымшылық жасауды, барлау блоктары бойынша барлау мерзімдерін бәріне ұзартуды, сондай-ақ жұмыс бағдарламаларын, жобаларды және қосымша келісімдерді келісу мен қол қою рәсімдерін жеңілдетуді ұсынар едім.

Баға төмен жағдайда жер қойнауын пайдаланушылар инвестициялық бағдарламаларын өз қаражаты есебінен қаржыландыра алмайды, сондықтан қаржыландыру тарту қажет. Қаржыландыру тарту үшін кепіл керек, сондықтан кен орындарын қаржы ұйымдарына кепілге беру рәсімін толық қайта қарау керек. Оны рұқсат беру емес, хабарлама беру тәртібіне айналдыру қажет, өйткені мұның астында жасырын сату жатса да, жер қойнауын пайдалану құқығы кепіл ретінде тек аукцион арқылы ғана сатыла алады, сондықтан бұл тәуекел толықтай жойылады.

Жер қойнауын пайдалану туралы заң қолданылған бүкіл кезеңде мемлекеттің кен орындарын сатып алудың басым құқығын бір рет те пайдаланғанын естімедім. Сондықтан бұдан бас тарту керек.

Жалпы, жер қойнауын пайдаланумен айналысатын жеке министрлік құрған орынды болар еді, өйткені қазір жер қойнауын пайдаланумен екі министрлік айналысатындықтан, түрлі стандарттар қалыптасады, сондай-ақ кейбір комитеттердің бағыныштылығы әртүрлі болғандықтан бюрократиялық кедергілер туындайды.

Салық заңнамасы:

Бұған дейін Қазақстандағы жер қойнауын пайдаланушыларды салықтандырудың кемшіліктері туралы талай рет жаздым. Қайталамаймын, бірақ елдегі өндіру мен барлауды ынталандыру мақсатында салық салу жүйесін реформалау қажет.

Мұнай саласын салықтандыру жүйесі әділдік принципіне де, саланың дамуын ынталандыруға да мүлде сәйкес келмейді, ал уран саласында ол жалпы экономикалық мағынаға сай емес.

Қазақстандық қамту және тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді (ТЖҚ) сатып алу қағидалары

Қазақстандық ТЖҚ сатып алу міндеттемесі, әрине, өз нәтижесін берді, бірақ ДСҰ-ға кіруімізге байланысты одан бас тартуға тура келеді. Егер қазақстандық қамтуды дамытқымыз келсе, қазақстандық «тәпішкелерді» сатып алуға мәжбүрлеу емес, Қазақстан аумағында қайта өңдеу тереңдігін арттыру керек. Бұл қосымша талдауды қажет ететін күрделі мәселе. Ішкі қайта өңдеуді фискалдық жеңілдіктер арқылы ынталандыру мүмкін болуы ықтимал.

Сондықтан қазіргі жағдайда біз ең жылдам арттыра алатын нәрседен, яғни елдегі табиғи шикізат өндіруден бастау керек. Тіпті ең төмен рентабельділік кезінде де бұл бюджетке қосымша түсімдерді қамтамасыз етіп, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.

Қазіргі жағдайдағы ең қарапайым шешім осы.