Жаңа экономикалық парадигма: жер қойнауы, қайта өңдеу, АӨК және ШОБ

Ескертпе: 2015 жылғы ұстаным. Кейін автор салық базасын кеңейтумен қатар ҚҚС мөлшерлемесін 16%-ға дейін көтеруді де қолдады.

Соңғы жылдары Қазақстан экономикасының парадигмасы өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға бағытталды. Бұл салаға біз қатты тәуелді халықаралық шикізат нарықтарындағы кез келген дүрбелеңнің салдарын жұмсарту міндеті жүктелген еді.

Қабылданған саясат толық өзін ақтамағанын қазірдің өзінде мойындау керек. Индустриялық даму бағдарламасының бүкіл кезеңінде біз жергілікті деңгейде де бәсекелесе алатындай бірде-бір елеулі өндіріс құра алмадық.

«Біз одақтамыз, бізге бүкіл ЕАЭО-ның өткізу нарықтары ашық» деген дұрыс сөздер айтылғандай еді. Сонда неге біз Ресей мен Беларусь өндірушілерімен бәсекелесе алатын өнімді жасай алмадық?

Өнеркәсіп құрылымын өзгерту үшін уақыт, ресурс және технология қажет. Бізде бірі де, екіншісі де жоқ, ал мемлекеттік қолдаудың өзі экономика құрылымын түбегейлі өзгертуге априори қауқарсыз болды.

Қосылған құны нөлге тең, табысы толығымен кеден бажын үнемдеуге негізделген автомобильдер мен локомотивтерді не үшін шығару керек?

Мұның себептері көп.

Бір бөлігін субъективті, бір бөлігін объективті деп санауға болады. Бірақ маған елімізді дамытудың нақ экономикалық парадигмасы мүлде ойластырылмаған сияқты көрінеді.

Мемлекеттік капитализм өзінің жарамсыздығын көрсетті, ал нарықтық экономиканы біз елде құра алмадық.

Біз ҚМГ мен ҚТЖ-дағы мәселелерді көріп отырмыз. Девальвациядан кейін қазір энергетиктерде де қиындықтар туындауы мүмкін.

Қазір «Бес институционалдық реформа» бойынша бағдарламалар қабылданды, оларды іске асыруға арналған 100 қадам бар. Қазақстан Республикасының азаматы ретінде, әрине, олардың сәтті жүзеге асуына үміттенемін.

Алайда қандай реформа жүргізілсін немесе жоспарлансын, әрқайсысы бюрократиялық айла-шарғы мен созбалаң жүйесіне батып кетеді. Не соңына дейін жеткізілмейді, не жеткізілсе де, мүлде жұмыс істемейтін күйде жеткізіледі.

Әр бөлімше бірдеңені дәлелдеуге, өзінің ұсақ жергілікті мәселелерін шешуге және өз пікірін қыстыруға тырысады.

Мысалы, жер қойнауын пайдаланушылардың жұмысын жеңілдетуге тиіс жаңа тау-кен кодексін біз қашаннан бері қабылдап жатырмыз? Екі жылдан астам уақыт өтті, ал іс орнынан қозғалмай тұр. ИДМ, Геология комитеті, Энергетика министрлігі, Парламент және т.б. бұл жұмысты аяқтай алмай келеді. Иә, құжат күрделі, бірақ әр құжат осыншама ұзақ дайындалатын болса, біз қандай реформалар туралы айтып отырмыз?

Индустриялық-инновациялық даму бағдарламасының (ИИДБ), мысалы, Ауыл шаруашылығы министрлігімен өзара іс-қимылы мүлде жоқ: әркім өз бюджетімен және өз бағдарламасымен өмір сүреді.

2009 жылы қабылданған Салық кодексінің өзі әлі күнге дейін аяқталмаған және үнемі өзгеріп отырады.

Немесе инвестициялық жеңілдіктер туралы заңға өзгерістер қабылданды, бірақ осы жеңілдіктерді пайдаланған бірде-бір ТНК-ны немесе компанияны әлі естімедім. Не олар жоқ, не бізде жай ақпараттық вакуум.

Мұның бәрі жалпы сөздер, бірақ бірдеңе істеу керек, ал елдің экономикасына жаңа парадигма мен даму қажет. Мен мемлекеттік басқару саласының ірі маманы емеспін, бірақ нақ өнеркәсіп саласында неге назар аудару керек екені туралы шағын пікірімді айтқым келеді.

Әрине, негізгі болуға тиіс нәрсе — қолайлы инвестициялық климат құруға бағытталған реформалар. Ол үшін сот жүйесін, рұқсат беру құжаттарын, білім беруді, салықтық әкімшілендіруді, қаржылық реттеуді және т.б. реформалау қажет.

Бұл тек популистік мәлімдемелер мен сөз болмауы керек, дәл кәсіпкерлерге көмек көрсетуге бағытталған шынайы іс-қимыл болуы тиіс.

Салық мөлшерлемелерін көтерумен және Салық кодексін екіұшты түсіндіру арқылы салық жинауды арттырумен емес, салық базасын кеңейтумен айналысу керек.

Енді өнеркәсіп туралы қысқаша нобай. Кейін әр бағыт бойынша толығырақ жазуға тырысамын.

Қазақстанға велосипед ойлап табудың қажеті жоқ екені анық. Тұтыну тауарлары бойынша Қытаймен, Ресеймен бәсекелестік құруға ұмтылудың да қажеті жоқ. Бізде бар нәрсені, біздің бәсекелік артықшылығымыз болып табылатын нәрсені дамыту керек.

Біздің басты бәсекелік артықшылығымыз — шикізат базасы, сондықтан шикізатты одан әрі терең қайта өңдеуді құру біздің міндетіміз болуға тиіс.

Қанша оғаш көрінсе де, қазіргі жағдайда мен нақ жер қойнауын пайдалануды дамыту қажеттігін және осы саланы толық ырықтандыруды бірінші орынға қояр едім. Иә, қазір мұнай мен металдың бағасы төмен. Бірақ олар рентабельді болып тұрғанда, оларды қолдап, дамытудың мәні бар. Ал осы салаларға салынған инвестициялар экономиканың сабақтас салаларына серпін береді.

Екінші бағыт елімізде өндірілетін шикізатты қайта өңдеуді ұлғайтуға бағытталған бағдарлама болуға тиіс.

Біз әлі де МӨЗ-дерімізді жаңғырта алмай келеміз. Ал бұл — кепілдендірілген өткізу нарығы, соған қарамастан біз Ресей мен Қытайдан ЖЖМ сатып алуды жалғастырып жатырмыз.

Біз табиғи уран өндіру бойынша көшбасшымыз, бірақ уранды одан әрі қайта өңдеу бағдарламасы қағаз жүзінде қалды. Сонымен қатар ҚАП неге екені белгісіз баламалы энергетикамен айналыса бастады, ал уран саласындағы келесі өңдеу кезеңдерінде қосылған құн әлдеқайда көп екені белгілі.

Бізде металл бар, бірақ бұрғылау құбырларын шетелден сатып аламыз. Және тағы сол сияқты.

Осы бағыттардың әрқайсысында қайта өңдеу тереңдігі мен өндіріс кезеңдерін дамыту қажет екені анық.

Дамудың үшінші бағыты агроөнеркәсіптік кешенді (АӨК) дамыту болуға тиіс. Бұл салаға көп қаражат бөлінеді, бірақ бұл бағытта үйлестіру көбірек қажет. Осы саладағы еңбек өнімділігін және жерді пайдалану тиімділігін арттыру керек.

ШОБ — шағын және орта бизнесті дамыту. Ол ірі қалаларда дамып, қосылған құн құруға бағытталуы тиіс. ШОБ — орта таптың әл-ауқатының негізі. Ол үшін жергілікті жерлерде, әкімдіктерде ШОБ-ты дамыту бойынша жұмысты қайта қарау қажет.

Бұл тек нобай ғана. Уақыт болса, әр бағыт бойынша өз ойларымды жазуға тырысамын.