2015 жылғы тамыздағы девальвация: кім ұтылады және неге реформалар қажет

Ескертпе: Мәтін 2015 жылғы 20 тамызда, теңгенің еркін өзгермелі бағамға көшкен күні жазылған. Кейін автор теңгенің әлсіреуі құрылымдық сипатта екенін және ол тек жекелеген девальвация шешімдерімен ғана емес, еңбек өнімділігі өсімінің артта қалуымен де байланысты екенін түсінді.

Халықты таңғалдырғанды жақсы көреміз ғой. Бүгін экономиканың белгілі бір секторлары өз бәсекеге қабілеттілігін сақтау үшін қалаған нәрсе болды.

Алайда бір күндік девальвацияның әрдайым оң әсері бола бермейді.

Бір секторлар серпін алады, ал басқалары құлдырайды.

Девальвация құрылымдық экономикалық реформалармен қатар жүретін қосымша құрал болуы керек, бірақ ешқашан керісінше болмауы тиіс.

Бізде девальвация — барлық экономикалық дертке дауа, ал реформалар — ешқашан негізгі іске айнала алмай келе жатқан мәңгілік фон.

Бірақ мұның бәрі — лирика.

Іс жүзінде енді шешуді қажет ететін мәселелер туындап отыр. Көпшілік оларды мықты теңгеден зардап шеккен кәсіпорындарға көмек көрсетуден гөрі оңай шешуге болады деп ойлайды. Мен бұған сенімді емеспін.

Біз тап болатын бірінші әрі басты мәселе — елдегі инфляция. Қазақстан долларизация және импортты алмастыру мәселесін мүлде шешкен жоқ. Іс жүзінде біз қазір техниканың, жылжымайтын мүліктің, автокөліктің, киімнің және азық-түлік пен тұрмыстық химияның басым бөлігінің қымбаттағанын көреміз. Қымбаттау 30 пайыз және одан да көп болады. Иә, Үкімет қарақұмықтың, қанттың, сүттің және тағы бір ондаған тауардың бағасын ұстап тұрады. Бірақ іс жүзінде орта тап үшін бұл маңызды емес. Содан кейін мейрамханалар, қонақүйлер, қызметтер және т.б. қымбаттайды. Мұның бәрі тұтынушылық сұранысқа әсер етеді, ол қысқара береді. Инфляцияны тежеу үшін теңгелік өтімділікті қысуға тура келеді, сәйкесінше халықты несиелендіру шектеулі болады, бұл да сатып алу сұранысына әсер етеді.

Инфляцияны тежеу үшін ЖЖМ бағасы мен табиғи монополиялар бағасын да ұстап тұрады. Энергетиктер, ҚТЖ және мұнай трейдерлері зардап шегеді. Біз тағы да ЖЖМ тапшылығына тап боламыз, өйткені мұнайды экспортқа сатқан тағы да тиімді болады, Энергетика министрлігі мен жер қойнауын пайдаланушылар арасында қайтадан бәйге басталады.

МӨЗ-дегі өңдеу тақырыбы қайтадан көтеріледі, өйткені ресейлік бензин енді бәсекеге қабілетсіз, сонымен қатар мазутқа салынатын баж бен өңдеу бағасының өсуін (қайта жаңғырту шығындарын өтеу үшін) ескерсек, ЖЖМ бағасын ұстап тұру тағы да өте үлкен проблема болады.

Сондықтан өндірісті жергіліктендіру мүлде болмаған жағдайда, статистиктердің қол ептілігі көмектеспесе, инфляцияны 10 пайыз шегінде ұстап тұру іс жүзінде мүмкін болмайды.

Тағы бір проблема — біздегі барлық инвестициялық жобалар жай ғана 30 пайыз және одан да көп қымбаттайды, бұған не істеу керегін ешкім білмейді. «Самұрықтың» шешім қабылдауға жылдар кететін бюрократиялық тетіктерін ескерсек, барлық жобалардың жай ғана қатып қалып, өз сәтін күтетінін көреміз.

Мұнайшылардың проблемалары мүлде шешілмейді, мәні мынада: жалақы шығындарының азаюы бұрғылаудың, жиынтықтаушы бұйымдардың, құбырлардың, цементтің және т.б. қымбаттауымен тез жойылады, ал батыстық мұнайшылардың менталитетін ескерсек, жалақы индекстеледі. РД ҚМГ тіпті шығынға батуы мүмкін, өйткені олардың негізгі көлемі инфляцияны тежеу үшін қатырылатын ішкі нарыққа жеткізіледі. РД акцияларын сатып алып жүргендер қазір көп қуана қоймас еді.

Сондай-ақ қазір тұрғын үй құрылысы туралы мүлде ұмытуға болады (дегенмен «Нұрлы жолды» осының есебінен алға сүйремекші болған секілді еді). Біздегі бағалар АҚШ долларымен. Қазір бәрі жинақтауға және тұрғын үй бағасының төмендеуін күтуге бейім болады. Теңгелік өтімділік жоқта, мөлшерлемелер жоғары болғанда, бағаның төмендеуі күтіліп, халық табысы жалпы құлдыраған кезде, тұрғын үйді ешкім сатып алмайды. Құрылыс секторы минусқа кетеді.

«Самұрық-Энерго», KEGOC, ҚТЖ және басқа да бірқатар компаниялар сияқты табиғи монополиялар енді тарифтерді ұстап тұру аясында үлкен қысымға тап болады, ал егер ірі бизнеске жеңілдікті тарифтер де енгізілсе, олардың жағдайына мүлде қызықпайсың.

Девальвациядан АӨК, азық-түлік өндірісі, металлургияның шамалы өндірістері және машина жасаудың бір бөлігі ұтады (дегенмен сұраныстың қысқаруы аясында бұл оларға көмектесетініне сенімді емеспін). Бірақ олардың жалпы ЖІӨ-дегі үлесі өте аз, ал жаңа бағамның әсері бар болғаны бір жыл ғана болады, өйткені одан кейін инфляция барлық бәсекелестік артықшылықты жай ғана жеп қояды да, теңгені одан әрі әлсірету мәселесі қайта туындайды, ал егер мұнай бағасы өсіп, бағам нығайса, біздің кәсіпорындардың барлық бәсекеге қабілеттілігі жай ғана ұшып кетеді.

Іс жүзінде біз бюрократия мәселелерін (әсіресе негізгі экспорттық өнімімізге қатысты министрліктерде) шешудің, көмірсутек шикізаты (КШ) мен басқа да пайдалы қазбалар өндірісін ұлғайтудың, жер қойнауын пайдаланушыларды (әсіресе уран компанияларын) салық салу мәселелерін шешудің, КШ-ны терең өңдеуді арттырудың, әкімдіктердегі бюрократияны шешу мәселелерімен айналысудың, елдегі инвестициялық ахуалды жолға қоюдың және т.б. орнына, девальвация түріндегі допингті алып, өз кәрілігін ұзартып жүрген кәсіпорындар үшін алаңдап отырмыз.

Девальвация, әрине, қазір қысқа мерзімде мемлекет бюджетіне, экономиканың кейбір салаларына айтарлықтай көмек көрсете алады, бірақ құрылымдық реформаларсыз, экономика парадигмасын өзгертпей, біз отандық тауар өндірушілерді қолдау үшін әр бірнеше жыл сайын девальвация жасай беретін боламыз.