ҚМГ БӨ 2015 жылдың 1-жартыжылдығында: төмен нетбэк, жалақының өсуі және мұнайшылардың салықтары

Жуырда «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ-ның (БӨ) 2015 жылдың 1-жартыжылдығындағы қызметі туралы есеп жарияланды.

Компанияның өз менеджменті, директорлар кеңесі және акционерлері бар, сондықтан олар компания қызметін өздері бағалайды.

Есептілікті егжей-тегжейлі зерттемей-ақ, БӨ қызметіне шағын түсініктеме бергім келді.

Сонымен, Компания 1-жартыжылдықты нөлге жақын нәтижемен аяқтады. Мұнайдың қазіргі бағасын ескерсек, жыл қорытындысы бойынша компания акционерлері пайда көре қоймас деп ойлаймын.

Компанияны шығынға батырған себептер екеу, оларды егжей-тегжейлі зерттеу керек:

1. Мұнай бағасының айтарлықтай түсуі.

2. Өндірістік және әкімшілік шығыстардың өсуі.

Бірінші себепке жанама түрде қатысты үшінші себеп те бар. Бұл – мұнайшыларға қолданылатын салық салу жүйесі, ол осы сектордың салық салу жүйесінің жетілмегенін көрсетеді.

Ретімен бастайық:

Жартыжылдықтар бойынша орташа алғанда (2014 жылғы 1-жартыжылдық пен 2015 жылғы 1-жартыжылдық) мұнай бағасы баррелі үшін 108 доллардан баррелі үшін 57 долларға дейін түсті.

БӨ-нің ішкі нарыққа таза өткізу бағасы баррелі үшін 13,5 доллар немесе тоннасы үшін 95 доллар болды. Ал 2014 жылы баррелі үшін 33,2 доллар немесе тоннасы үшін 232 доллар болған. БӨ мұнайды негізінен ішкі нарыққа сатады. Ішкі нарықтағы баға төмендеуі есебінен түсім тоннасына 137 долларға немесе 124 млн АҚШ долларына азайды. Ішкі нарықтағы сатылымның өсуі есебінен өсім – 4,8 млн АҚШ доллары. Сонымен, осы екі факторға байланысты ішкі нарықтан түскен таза шығын – 119,2 млн АҚШ доллары.

Осы тұрғыдан мені ең көп қызықтыратыны – ішкі нарықтағы өткізу бағасы, өйткені Қазақстандағы ЖЖМ-нің шекті өткізу бағаларын ескерсек, тоннасы үшін 95 доллар – нетбэк бағасы ретінде айтарлықтай төмен.

Назар аудару керек тұс осы. Ішкі ЖЖМ-нің өткізу бағаларынан кері әдіспен есептесек, мұнай ішкі нарықта тоннасы үшін 200-250 доллар шамасында, яғни өткен жылғы баға өзгермей сатылуға тиіс еді. Сонда акционерлер 100 млн АҚШ доллары шамасында пайда алар еді.

Әрине, бұл тұрғыда егжей-тегжейлі талдау мен үлкен есептеулер қажет, бірақ бұл – Компания менеджменті жұмыс істеуге тиіс резерв.

Тағы бір өте қызықты жайт: 2015 жылы сыртқы нарыққа өткізудің нетбэк бағасы ішкі нарыққа қарағанда екі есеге жуық жоғары (баррелі үшін 22 доллар, ішкі нарықта баррелі үшін 13 доллар). Бұл өте парадоксалды. Ішкі ЖЖМ бағаларын ескерсек, бұлай болуы мүмкін емес және болмауға тиіс.

Экспорттық нарықтағы түсімнің баға есебінен азаюы – объективті шама, оны қарастырудың мәні жоқ.

Енді өндірістік және әкімшілік шығыстарға келейін.

БӨ шығындарының өсуіндегі басты бап (НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ) – жалақы шығындарының өсуі. Өндірістік персонал бойынша – 34 пайыз, басқарушы персонал бойынша – 16 пайыз.

Ақшалай мәнде – шамамен 110 млн АҚШ доллары.

Мұнда да менде сұрақ туындайды. 2014 жылдың екінші жартыжылдығында мұнай бағасы тез құлдырап тұрған кезде мұнайшылар, металлургтер және басқа да шикізат компаниялары бір ауыздан еңбекақы төлеу шығындарын доллар баламасында азайту үшін теңгені девальвациялауды сұрады.

Бірақ сонымен қатар жалақы 30 пайызға көтерілуде.

Мүмкін, бұл өсім 2014 жылғы девальвациядан кейін теңестіру үшін жасалған шығар. Олай болса, жалақыны 2014 жылғы девальвацияның өзінен де көбірек көтерген жағдайда, мұндай девальвацияның не қажеті бар? Және девальвациядан кейін компанияларда жалақыны бірден көтереді деп сенімді емеспін. Инфляцияны ескерген белгілі бір ақылға қонымды кесте болуға тиіс.

Жалпы, бұл шығыс бабы да қосымша талдауды қажет етеді.

Сонымен, осы екі бап бойынша мұнайдың ішкі нарықта қалыпты өткізілуі және еңбекақы төлеуге ақылға қонымды көзқарас болғанда (барлығы еңбекақы төлеу шығындарын азайтқысы келетін кезеңде) акционерлер бірінші жартыжылдық қорытындысындағы нөлдің орнына шамамен 200 млн АҚШ доллары немесе 37 млрд теңге шамасында пайда алар еді.

Мұның бәрі жеке компанияларды мемлекеттің басқаруының жетілмегенін көрсетеді. Біз қалай қаласақ та, Компания жария болса да, мемлекетке тиесілі болғандықтан, оған жоғары тиімділікті күтуге болмайды.

Енді салық салу жүйесі туралы.

Мұнайшылар өткізу өзіндік құнына айтарлықтай әсер ететін үш негізгі салық төлейді:

1. Экспортқа салынатын рента салығы.

Бұл салықтан түсетін түсімдер толығымен Ұлттық қорға түседі. Мөлшерлеме прогрессивті, баға неғұрлым төмен болса, өзіндік құн құрылымындағы салық үлесі соғұрлым аз. Негізінен бұл қисынды: прогрессивті шкала арқылы мемлекет жер қойнауының иесі ретінде артық табыстылықтың бір бөлігін алады. Алайда мен баяғыда жазған мақаламда жүйенің өзі онша дұрыс емес екенін айттым, өйткені кейде мұнайшыларға баға жоғары болғаннан гөрі төмен болғаны тиімді болып шығады, әсіресе бұл мөлшерлемелер өзгеретін баға шектік мәндеріне қатысты. Мөлшерлемелер 0-ден 32 пайызға дейін ауытқиды.

2. ПҚӨС – пайдалы қазбаларды өндіру салығы, ол да Ұлттық қорға аударылады. Бірінші салық экспортқа сатылған мұнай көлеміне тәуелді болса, ПҚӨС жылына өндірілген шикізат көлеміне тәуелді. Мөлшерлемелер 3 пайыздан 18 пайызға дейін өзгереді.

Егер Компания 250 мың тоннаға дейін өндірсе, 3 пайыз төлейді, 10 млн тоннадан көп болса, 18 пайыз төлейді.

Заң шығарушымыз неге сүйенгені онша түсінікті емес. Мүмкін, кен орындарындағы өндіру өзіндік құнына сүйенген болар. Бірақ бұл онша дұрыс емес. Ірі кен орындарында өзіндік құн ұсақ кен орындарына қарағанда айтарлықтай төмен деп сенімді емеспін. Сонымен қатар мұнай сапасы барлық жерде әр түрлі, мұнайдың өзіндік құны тәуелді болатын нюанстар өте көп. Сондай-ақ мұндай жүйе кен орындарында мұнай өндіруді арттыруға мүлде ынталандырмайды.

Жалпы, жер қойнауын пайдаланушыларға ПҚӨС бойынша салық салу әдістемесімен толықтай келіспеймін.

Бұл тұрғыда басқа тәсіл болуға тиіс, бір кезде салық салудың өз нұсқамды жазармын.

3. Экспорттық кедендік баж (ЭКБ) тоннасына 60 доллар құрайды. Салық салудың ең ойластырылмаған нұсқасы. Оны паушалдық салық деп те атауға болады. Яғни жай ғана тіркелген сома төленеді. Бағасы құбылып тұратын тауарларға тіркелген мөлшерлеме белгілеу мүлдем кәсіби емес, өйткені баға құрылымындағы бұл салықтың үлесі үнемі өзгеріп отырады. Мысалы, қазір баға баррелі үшін 49 АҚШ доллары. ЭКБ – 60 доллар немесе баррелі үшін 8,6 доллар. Нәтижесінде бағадағы тек ЭКБ-ның өзі 17,4% болады! Осыдан рента салығының 7 пайызын – 3,4 доллар, ПҚӨС-ты (орташа 9 пайыз) 4,4 АҚШ долларын алып тастайық.

Өткізу нарықтарына дейінгі тасымалдау – баррелі үшін 7 доллар, трейдердің жеңілдігі – баррелі үшін 3 доллар шамасында.

Нәтижесінде мұнайшылар үшін таза баға баррелі үшін 25,6 доллар болады. Бұл операциялық өзіндік құнның шегінде, ал кейбір компанияларда, әсіресе өндіруді енді бастап жатқандарда, өзіндік құннан әлдеқайда төмен.

ЭКБ-ны мұнай бағасы жоғары кезеңде бюджетті толықтыру үшін енгізді. Қазір оны құлықсыз төмендетуде, оның да себебі сол: бюджет қосымша салықтарды алмай қалады. Дегенмен КТС-ты ұмытпау керек: бюджет шын мәнінде 60 доллар емес, 60х0,8 алады, өйткені 20 пайызы – КТС-тың орнын толтыру.

Мәні жағынан ЭКБ – экспортқа салынатын сол рента салығы, айырмашылығы тек мөлшерлеменің тіркелгенінде және бөлуде: бюджет пен Ұлттық қор арасындағы мифтік бөлу.

Әрине, ЭКБ мөлшерлемесін мұнайдың әлемдік бағасына байланысты белгілеген қисынды болар еді, мысалы, жөнелтуден бұрынғы айдың Platts орташа айлық бағасын алуға болады.

Әрине, қазір бюджет тапшылығы айтарлықтай болғандықтан, мұнайшылардың салық ауыртпалығын ешкім азайтпайды. Бірақ валютаны қайта бағалау кезеңінде еңбекақы төлеу шығындары өсіп жатқанда, сол девальвацияның өзі менде көптеген сұрақ тудырады.