Бензин мұнайдың артынан неге арзандамайды және бағаны формула бойынша қалай есептеуге болады

Бензин мен баға белгілеу туралы тағы бірер сөз.

Есептеулеріме жазылған пікірлерді оқып жүрмін. Солардың бірінде мынадай сұрақ қойылыпты: мұнай бағасы баррелі 110 доллардан 50 долларға дейін түскенде, Қазақстанда бензин бағасы литріне 60 теңгеге емес, тек 30 теңгеге ғана арзандады, неге?

Мүмкіндігінше қарапайым түсіндіруге тырысайын.

Мұнай бағасы баррелі 100 доллардан жоғары болған кезде мемлекет Қазақстан нарығында жасанды ұсыныс тудырып, бензиннің құнын заңнамалық тұрғыда шектеу арқылы мұнайдың құнын тежеп отырғанын түсіну керек.

Егер бұл болмағанда, бізде АИ-92 маркалы бензин литрі шамамен 140-150 теңге тұрар еді.

Мұнай сатушы әрдайым ең жоғары сату бағасын таңдайды. Қазір мемлекет жер қойнауын пайдалану келісімшарттары деңгейінде біздің жер қойнауын пайдаланушыларды мұнайды ішкі нарықта сатуға міндеттейді. Мұнайды экспорттау үшін Энергетика министрлігінің рұқсаты қажет. Квота беруді бюрократиялық жолмен созуға болады, бұл да нарықтағы ұсыныстың артуына әкеледі. Осылайша мемлекет өз нарығын мұнаймен қанықтырады. Елдегі мұнай бағасын жоғары баға кезінде тежеу үшін негізгі ЖЖМ маркаларының шекті сату бағасы белгіленеді. Нәтижесінде мынадай жағдай қалыптасады: бөлшек сауда жүргізуші шекті бағаны қояды да, өз шығындары мен маржасын шегере отырып, көтерме саудагерден немесе өндірушіден қандай бағамен сатып алатынын анықтайды. Өндіруші өз кезегінде жер қойнауын пайдаланушыдан қандай бағамен сатып алуға дайын екенін белгілейді, ал жер қойнауын пайдаланушы заң бойынша көлемнің бір бөлігін жергілікті нарықта сатуға тиіс болғандықтан, өндіруші немесе көтерме саудагер ұсынған бағаға келісе береді.

Сондықтан жоғары баға кезеңінде Қазақстанда ЖЖМ бағасы төмен болды.

Алайда мұндай тәсіл елде бензин тапшылығына әкелді. Мұнай бағасы жоғары кезеңде баға төмен болғандықтан, Ресейден немесе Қытайдан көлем әкелу тиімсіз болды. Бізде ЖЖМ-мен проблема болған кезең бәрінің есінде.

Мұны түсіну үшін бензин бағасы шикізаттық және шикізаттық емес шығындарға байланысты екенін білу керек. Трейдерлік маржаны қоса алғанда, шикізаттық емес шығындар 1 литр бензинге шаққанда шартты түрде тұрақты, ал шикізат құны әлемдік бағаға тәуелді. Қазір бір литрдегі шамамен 60-65 теңгені тұрақты шығындар құрайды, қалғаны шикізат шығындары.

Проблема болмауы үшін мен заңнамалық тұрғыда мынадай формула белгілеуді ұсынар едім: 60 теңге плюс шикізаттың базалық құны (мысалы, қазір 39 теңге) плюс әлемдік нарықтардағы мұнай бағасына байланысты дельта. Мұнайдың 1 долларға қымбаттауы 1 теңгеге қымбаттауға тең болады. Сондай-ақ баға деңгейіне қарай саралау қажет, өйткені прогрессивті салық салуды ескеріп, жеңілдік жасау керек, сонымен бірге тұрақты бөлікке жұмсалатын шығындарды өңірге қарай саралап енгізу қажет (логистикаға кететін шығындар әртүрлі). Сонда адамдар бағаны шенеуніктер емес, нарық айқындайтынын біледі.

ЖЖМ өндірісінде уақыттық лаг бар, ол шамамен 1-2 ай, яғни жеткізу мен өңдеуге кететін уақыт. Сәйкесінше баға белгілеу үшін өткен айдағы мұнайдың орташа бағасын пайдаланып, ағымдағы айға шекті бағаны автоматты түрде белгілеу керек.

Базалық бөлік жыл сайын қайта қаралып, бір жылға жаңадан белгіленеді.

Нарық ауытқымалылығы жоғары болғанда үлкен секірістер болмауы үшін нарықтық тетікті қосып, бағаға ҚМГ арқылы ішінара ықпал етуге болады.

Мұнай бағасы айтарлықтай өсіп кеткен жағдайға қарай заңнамалық тұрғыда жылға шекті максималды баға енгізуге болады.

Бензин бағасының тұрақты бөлігін азайту үшін мұнайды өңдеу тереңдігін арттыру керек. Қазір біз жоғары октанды бензинді негізінен қоспалар қосу арқылы аламыз, ал мазутты сатудан болатын шығынның бір бөлігін ЖЖМ-ге жүктейміз. Бұлай болмауы үшін мазут мүлде қалмауы тиіс. Мысалы, Қазақстанда орта есеппен 1 тонна мұнайдан 40-50 пайыз мазут шығады, ал ресейлік заманауи зауыттарда қара қалдықтар (көбіне битум немесе гудрон) небәрі 10-20 пайыз шығады. Мысалы, жоғары октанды бензиннің 1 тоннасының сату бағасы 500-600 доллар, ал мазуттікі тоннасына 200-250 доллар. Бұл ЖЖМ құнын айтарлықтай арзандатады. Риформинг сияқты изомеризацияның түрлі қондырғылары қоспа қоспай-ақ бірден жоғары октанды бензин алуға мүмкіндік береді, бұл да бензин құнын арзандатады.

Шамамен осылай.