Инфляциялық таргеттеу: Қазақстанда қандай құралдар жұмыс істейді

Инфляциялық таргеттеу

Инфляциялық таргеттеу туралы өзімнің әуесқой пікірімді айтайын.

Инфляциялық таргеттеу дегеніміз, шын мәнінде, экономикаға ықпал етудің түрлі әдістері арқылы инфляцияның белгіленген параметрлеріне қол жеткізу. Мұндай әдістердің басым бөлігі Ұлттық Банктің құзырында.

Ең бастысы, ұсынылатын әдістердің әрқайсысы инфляцияға қалай әсер ететінін түсіну керек. Қазақстанда өзгерткенде тиісті әсер бермейтін әдістер бар, мысалы, өтімділік шектеулі кезеңде пайыздық мөлшерлемелерді өзгерту. Өтімділік болмаса, мөлшерлемені өзгертудің мәні жоқ. Ал, мысалы, теңге бағамының өзгеруі елдегі инфляцияға айтарлықтай әсер етеді. Әр әдістің елдегі инфляцияға ықпалының математикалық, ең болмағанда статистикалық моделін көргім келеді.

Жалпы алғанда, инфляцияға сұранысты басқару немесе ұсынысты басқару арқылы ықпал етуге болады. Негізінен мына әдістер бар (маған белгілілері). Әр әдісті тағы да ішкі әдістерге бөлуге болады, бірақ біз оған бармаймыз.

Өтімділік беру арқылы тұтынушылық кредиттеуді өзгерту. ЕДБ халыққа беретін ақшаны ұсынады, халық сол ақшаға көлік, жылжымайтын мүлік, тұрмыстық техника және т.б. сатып алады. Инфляция жоғары болғанда өтімділікті шектейді, тұтыну азаяды. Алайда бұл экономикалық өсуге әсер етеді, өйткені тұтынудың қысқаруы өндірісті қысқартады.

Өтімділікті өзгерту арқылы елдегі ұсынысты өзгерту. Бұл біріншісіне ұқсас, тек өтімділік арқылы өндіріс реттеледі (айналым қаражаты және инвестициялық кредиттер).

Пайыздық мөлшерлемелерді өзгерту арқылы тұтынуды өзгерту. Мөлшерлеме жоғары болса, кредит аз қажет болады, бұл инфляцияны төмендетеді. Алайда мұндай модельдің екінші жағы да бар: тұтынушылар мен өндірушілер үшін мөлшерлемелер өзара байланысты, сондықтан мөлшерлеме көтерілгенде өндірушілердің өзіндік құны артады, бұл тауар бағасына әсер етіп, инфляцияны күшейтеді.

Мемлекеттік шығындарды өзгерту. Мемлекеттік шығындардың өсуі елдегі сұранысты қоздырады және инфляцияны арттырады. Дегенмен дағдарыс кезінде мемлекеттік шығындар арқылы елдегі экономикалық өсуді қолдауға болады. Сондай-ақ мемлекеттік сұраныс жоғары болғанда тапсырыстар есебінен ұсыныс та ынталандырылады.

Фискалдық саясатты өзгерту. Мысалы, салық жүктемесі артса, өнімнің өзіндік құны өседі, бұл өнімнің соңғы бағасына әсер етеді. Екінші жағынан, табыс салығы жоғары болғанда шегерімдердің түрлі нұсқаларын беру тұтынуды ынталандырады. Бұл экономикаға жақсы әсер етеді, бірақ инфляцияны арттырады. Салық жүктемесін азайту өзіндік құнды төмендетіп, инфляцияны азайтады. Жалпы, мемлекеттің фискалдық саясаты — бөлек тақырып, ол бізде экономиканы мемлекеттік реттеу үшін әзірге еш қолданылған жоқ.

Валюта бағамын өзгерту. АҚШ доллары теңгеге қатысты өзгергенде біз инфляцияның барын бірден сезінеміз, өйткені тұтыну тауарлары негізінен импортталады. Экономика қарқынды өскенде инфляцияны тежеу үшін доллардың теңгеге қатысты бағамын төмендетеміз, сонда импорттық тауарлар арзандап, ел ішіндегі бағаны төмендетеді, біз инфляцияны азайтамыз. 2000-жылдардың ортасындағы қарқынды өсу кезеңінде доллар бағамының төмендегенін бәріміз де еске аламыз. Бірақ экономика құлдырағанда немесе тоқырауға ұшырағанда отандық тауар өндірушілерді қолдау үшін теңгені құнсыздандыра алмаймыз, өйткені сонда инфляциялық күтудің дәлізінен шығып кетеміз, бұл инфляциялық таргеттеу саясатының өзіне сәйкес келмейді. Дәлірек айтқанда, құнсыздандыра аламыз, бірақ айтарлықтай емес, өйткені инфляцияны біз әрдайым орташа деңгейде болжаймыз, ал өндірушілерімізге қолайлы болатын құнсыздану жоғары болуы керек. Бұл, ең алдымен, Қазақстанның шикізаттық елдер қатарына жататынымен байланысты: мұндай елдер негізінен шетелдік өнімді тұтынады, ал шикізат экспорттайды. Көптеген шикізаттық елдердің бағамы АҚШ долларына байланған.

Протекционизм, яғни кедендік реттеу. Импорттық және экспорттық бажды өзгерту арқылы импорттық тауардың құны реттеледі. Мұндай әдістің кемшілігі — осының салдарынан бәсекелестік ортаны дамытпаймыз, бірақ жаңадан қалыптасып келе жатқан салалар үшін бұл жақсы әдіс болуы мүмкін. Өкінішке қарай, қазір бұл әдіс ЕАЭО-ның қолында.

Монополияға қарсы реттеу. Монополистердің бағасын реттеу арқылы да елдегі инфляцияға ықпал етуге болады. Айтпақшы, девальвациялар кезінде қысқа мерзімде елдегі инфляцияны тежеуге көбіне осы саясат себепші болды.

Валюталық реттеуді өзгерту. Бұл халықаралық қаржыға қолжетімділікті реттеуге мүмкіндік береді, ол да сұраныс пен ұсынысқа әсер етеді.

Қазақстанның басты мәселесі мынада: бізде инфляциялық таргеттеу термин ретінде дәл валюталық реттеудің балама нұсқасы болып бекіді. Басқаша айтқанда, Ұлттық Банк бағамды емес, инфляцияны реттейді, ал елде бағам құлдырап, бұл дәліздің шегінен шықпаса, Ұлттық Банк мұндай құлдырауға жол береді. Негізі, бұл дұрыс та, орынды да, бірақ мынадай елдерде ғана:

Өндіріс жоғары локализацияланған, сәйкесінше тұтынылатын өнімдердің көбі ел ішінде өндіріледі.

Инфляция бойынша дұрыс ақпарат бар. Мен статистика агенттігінің ақпаратына қатты сенбеймін. Әдістемесі ашық емес, күрделі әрі шатасқан. Сезімімше, бағалар 20 пайызға өсті, ал 7 пайыз деп жазса, менің сезімім дәл емес шығар деп ойлайсың.

Барлық қаржы агенттеріне тең мүмкіндік беретін, таңдаулыларға ғана емес, дамыған қаржы және қор нарығы бар.

Ұлттық Банк ұсынған бағдарламаны сынағым келмейді. Онда жақсы тұстар көп екеніне сенімдімін, бірақ бұл жағдайда енгізу кезінде қандай қағидаттар қолданылатыны маңызды болады. Егер жай ғана негізсіз енгізілсе, бұл бір жыл бұрын теңге бағамын айқындау кезінде валюта себетін енгізумен бірдей болады.

Бір нәрсені анық түсінбедім: Ақша-кредит саясаты комитеті Ұлттық Банк Басқармасынан несімен ерекшеленеді? Комитетке тәуелсіз сарапшыларды енгізген орынды болар еді.

Сондай-ақ мемлекеттің фискалдық саясатын көргім келеді, өйткені ҚҚС пен сатудан алынатын салықтың төңірегіндегі жағдай онша түсініксіз. Ал салық заңнамасында өзгертуге тиіс нәрсе көп: жер қойнауын пайдаланушыларға салық салудың қисық жүйесінен бастап табыс салығын салуға дейін.