ҚҚС-ты сатылым салығымен ауыстыру: кімге тиімді және неліктен бұл тәуекелді

ҚҚС және сатылым салығы туралы тағы да

Жаңа сатылым салығының қалай ұсынылатынын күтіп отырған сәтте, ҚҚС-ты неге реформалау туралы шешім қабылданғаны және бұл кімге тиімді екені жөнінде ой бөліскім келеді.

ҚҚС реформасы оның алдына қойылған мақсаттар мен міндеттер жүйесінен туындауы тиіс.

Алайда алдымен ҚҚС-тың қалай жұмыс істейтінін қарапайым мысалмен қарастырайық.

Тауар өндіретін Х компаниясы бар делік.

Мысалы, тауардың құны 100 000 теңге, оның ішінде:

Шикізат пен материалдар - 50 000 теңге

Жалақы және салықтар - 30 000 теңге

Пайда - 20 000 теңге.

Шикізат пен материалдар шетелден импортталады.

Сонда осы жағдайда тауарды сатудан мемлекет қанша түсім алатынын есептейік:

1-нұсқа - ел ішінде

2-нұсқа - шетелге экспорт

Бірінші нұсқада:

Импорт кезінде кәсіпорын ҚҚС төлейді

50 000 х 12% = 6 000 теңге

Одан кейін соңғы тұтынушыға өткізу кезінде 12 000 теңге ҚҚС есептеледі

Компания қосымша 6 000 теңге төлейді.

Нәтижесінде бюджетке 12 000 теңге түседі.

Екінші нұсқада:

Шикізат пен материалдарды импорттау кезінде 6000 теңге төленеді.

Экспортқа жөнелткен кезде кәсіпорында бұрын төленген 6 000 теңге ҚҚС-ты бюджеттен қайтаруға құқық туындайды.

Нәтижесінде бюджетке түсетін түсім 0 теңгені құрайды.

Тауардың жартысы шетелге кетеді делік. Онда бюджетке 6000 теңге түседі.

Енді сатылым салығы жеңілдетілген нұсқада қалай жұмыс істейтінін қарастырайық.

Классикалық нұсқада сатылым салығы тек соңғы тұтынушыға жасалған бөлшек сауда сатылымынан ғана төленеді. Сондықтан Қазақстанда дәл осындай нұсқа енгізіледі деп болжайық.

Салық мөлшерлемесі туралы мәселе қалады. Салық салу тек бөлшек сатылымға қалдырылса, ішкі нарықта толық өткізілген кезде бюджетке сол 12 мың теңге түсім түсу үшін мөлшерлеме ҚҚС-тағыдай 12 пайыз болуы тиіс екені қисынды.

Ал мөлшерлеме 12%-дан төмен болса, бюджет салықтың бір бөлігін алмай қалады.

Енді ҚҚС-тың қазіргі негізгі проблемалары туралы:

Мемлекет тұрғысынан:

ҚҚС мемлекет үшін салық түсімінің маңызды көзі болып табылады. Қазір республикалық бюджетке түсетін 5 трлн теңге түсімнің шамамен 1,2 трлн теңгесі ҚҚС-қа тиесілі (барлық түсімнің 24 %-ы). Мұндай маңыздылығы болғанда, мемлекеттің осы салық түрін барынша толық жинауға мүдделі екені заңды.

Сондықтан экспорттық ҚҚС-ты қайтару кезінде экспорттаушыларға ҚҚС қайтаруды барынша азайтуға деген ниет әрдайым туындайды. Мемлекет тарапынан келетін негізгі уәж - жалған кәсіпкерлікпен күрес.

Менің болжамым бойынша, мұндағы негізгі схема мынадай.

Жеткізуші жалған кәсіпкерге тауарды 112 теңгеге (шартты түрде) жеткізеді. Одан кейін жалған кәсіпкер экспорттаушыға 224 теңгеге жеткізеді. Экспорттаушы шартты түрде ҚҚС-сыз 200 теңгеге экспортқа жөнелтеді. Жалған компаниядан 112 теңге қолма-қол ақшаға айналдырылады. Салықтар төленбейді, ал компания біркүндік фирма болып шығады. Экспорттаушыда бюджеттен өтелуге тиіс 24 теңге қалады. Нәтижесінде бюджетке бастапқыда бірінші жеткізушіден 12 теңге түседі, содан кейін экспорттаушыға 24 теңге қайтарылады да, мемлекет 12 теңге тікелей шығынға ұшырайды.

Бұл ҚҚС-ты тек жемқорлық мәмілесі арқылы ғана қайтаруға болады, өйткені пирамида құрылған кезде экспорттаушыда жалған кәсіпкердің ҚҚС төлемегені анықталады.

Экспорттаушы тұрғысынан:

Мұнда екі мәселе бар:

1. Экспорттаушы кем дегенде бірінші жеткізуші төлеген 12 теңге ҚҚС-ты алуға тиіс, өйткені негізгі жеткізуші ҚҚС төлеген.

2. Экспорттаушы өзінің контрагентіне жауапкершілік арта да, оған ықпал ете де алмайды (егер астыртын келісім болмаса), ал өндіріп алу және жалған кәсіпкерлікпен күрес - экспорттаушының міндеті емес.

Сондықтан экспорттаушы ҚҚС мәселесін шешуге мүдделі және ол үшін ҚҚС-тың жойылуы жақсы шешім болады.

Алайда мемлекет үшін сатылым салығын таза түрінде енгізу ең жақсы шешім болмайды, өйткені салық түсімін сақтаудан бөлек, көптеген проблемаларды шешуге тура келеді:

1. ҚҚС бойынша жинақталған сомалар. Оларды ҚҚС бойынша оң сальдосы бар барлық тұлғаға қайтаруға тура келеді, ал мұндайлар өте көп, себебі ҚҚС-ты қайтару өте қиын жүреді. Немесе оларды барлық компанияның шығынына есептен шығаруға тура келеді, бұл КТС бойынша салық салынатын базаның азаюына және бюджет түсімдерінің қысқаруына әкеледі.

2. Бөлшек сауда мен бизнеске сатуды бөлу. Бизнеске сатылымға сатылым салығы салынбауы тиіс. Сонда жеке кәсіпкерлерге бақылау енгізу қажет болады. Жеке кәсіпкерлердің саны бірнеше есе артады, өйткені бұл тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді сатылым салығынсыз тұтынуға мүмкіндік береді. Бұл бюджет түсімдерінің айтарлықтай қысқаруына әкеледі.

3. Көлеңкелі экономика. ШОБ-тың есептен шығаруы мен өткізуін бақылау өте қиын, ал сатылым салығын енгізу өте ауқымды бақылауды талап етеді, өйткені соңғы сатушы базарларда құжатсыз сата отырып, сатылым салығынан жалтарады. Демек, біз бюджет түсімдерін тағы да қысқартамыз. ҚҚС кезінде делдал жеткізушіге ҚҚС төлейді және тіпті ҚҚС-сыз сатса да, негізгі сома бойынша ҚҚС-ты әлдеқашан төлеп қойған, ол ҚҚС-тан тек пайдаға қатысты ғана жалтарады, ал сатылым салығы кезінде ол салықтан толығымен жалтарады.

4. Импорт кезінде екі проблема туындайды. Біріншісі - сатушы (импорттық ҚҚС баламасын) соңғы тұтынушыға сатқан кезде төлейді. Бұл уақыттық алшақтық, сондықтан қысқа мерзімде бюджет түсімдері тағы да зардап шегеді. Екінші проблема мынада: бұрын импорттық ҚҚС төлеген кезде, тіпті сұр схемамен сатқан жағдайда да салықтар туындаса, сатылым салығы кезінде сұр схемамен сату салықтан толық жалтаруға мүмкіндік береді.

Сондықтан сатылым салығын енгізу бөлшек сатылымды бақылау саласында өте үлкен өзгерістерді талап етеді, ал сатылымның көп бөлігі бақылау-кассалық машинасыз жүзеге асырылатын елде мұны енгізу өте қиын болады. Мұндай енгізу жылдарға созылады.

Менің ойымша, проблема ҚҚС-та емес, Қазақстанда құқық қорғау органдары мен сот жүйесінің едәуір тиімсіз жұмыс істеуінде және жазаның бұлтартпастығы болмайынша, ҚҚС мәселесін шешкеннен кейін де, біз сұр дилерлермен не істеу керектігін ойлайтын боламыз.