ҚҚС немесе сатудан алынатын салық: айырмашылығы неде және тәуекелдер қайда

Енді ҚҚС-ты сатудан алынатын салықпен ауыстыру мәселесі ұзақ әрі қызу талқыланады.

Мұндай ұсыныстардың себебін түсіну үшін ҚҚС пен сатудан алынатын салықтың не екенін талдап көрейік.

ҚҚС – қосылған құн салығы.

Теория жүзінде ҚҚС салық мөлшерлемесін қосылған құнға көбейту арқылы есептеледі.

Қосылған құнды біз жанама әдіспен есептейміз, яғни өткізуден түскен түсімнен тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің (ТЖК) аралық тұтынуын алып тастау арқылы.

Сонымен, жалпы алғанда қосылған құнға жалақы мен пайда кіреді.

Жанама салықтарды түптеп келгенде әрдайым өндіруші емес, тұтынушы төлейді.

Тиісінше, пайда мен жалақы деңгейі неғұрлым жоғары болса, бюджетке түсетін ҚҚС-тың жалпы көлемі де соғұрлым жоғары болады.

ТЖК импортталған кезде төленген ҚҚС та есепке алынады, сондықтан теория жүзінде ол әрі қарай жалпы салық салынатын базадан шегеріледі.

Бұл ретте экспорттаушылар ҚҚС төлемейді, өйткені олардың бұрын төленген (сатып алынған ТЖК-ге есептелген) ҚҚС-ты шегеруге құқығы бар. Мұның екі тәсілі бар: ҚҚС-ты есепке алу және бюджеттен нақты қайтару.

Экспорттаушылардың ішкі өткізуі болмағандықтан, барлық экспорттаушылар ҚҚС-ты қайтаруға тырысады. Бірақ ҚҚС-ты қайтару өте қиын. Бұл туралы төменде жазылады.

ҚҚС бойынша бірнеше объективті және субъективті мәселе бар:

1. Объективті мәселе – бүкіл ел бойынша пайда (ал негізгі тауар топтарының бағасы түскен кезде бұл өзекті) мен жалақы деңгейі төмендегенде (пайда азайғанда қызметкерлер қысқарады және салық салынатын жалпы база кішірейеді) бюджетке ҚҚС түсімі азаяды. Бұл бюджет түсімдеріне әсер етеді. Бюджет мәселесін шешу үшін (бұл туралы Жараспен бірге бөлек мақала болады) салық салу қағидатын өзгертіп, ҚҚС-ты басқа салықпен ауыстыруға болады. Сырттай қарағанда тұтынушы баға өсімін байқамайды, тіпті төмендеу болады, ал іс жүзінде жалпы алғанда өсім болады.

2. Субъективті мәселе – экспорттық ҚҚС-ты қайтару мәселесі. ҚҚС-қа байланысты басты проблема – экспорттаушының өзінің экспорттық өнімін өндіру кезінде төлеген ҚҚС-ты қайтара алу мүмкіндігінде. Бұл экспорттаушылар үшін өте өзекті. Әрине, бюрократиялық тұрғыдан салық қызметтері ҚҚС-ты қайтаруға құлықты емес, өйткені олардан бюджеттің кіріс бөлігін орындау талап етіледі.

Қазір ҚҚС-ты әкімшілендірудің негізгі қағидаты – жеткізушілер пирамидасы құрылады, онда жеткізушілердің ең болмағанда біреуі ҚҚС-ты төлемесе, ҚҚС толық көлемде өтелмейді. Ең басты мәселе – жеткізуші дәл сен есепке алған ҚҚС-ты төлемеді деп салықшылар субъективті көзқараспен қарайды. Көбіне жеткізуші төлемеген бір ғана ҚҚС бірнеше сатып алушыға ҚҚС-ты қайтарудан бас тартуға негіз болады. Жеткізушінің дәл сенің ҚҚС-ыңды төлегенін дәлелдеу іс жүзінде мүмкін емес.

Сондай-ақ мемлекет жеткізушінің жауапкершілігін түптеп келгенде экспорттаушыға жүктейді, ал заң және экономика тұрғысынан экспорттаушы жеткізушіге ҚҚС төлеу бойынша ықпал ете алмайды. Оның үстіне, мұндай экспорттаушы жеткізушіні сотқа да бере алмайды, өйткені ол салық төлеуді талап етуге құқығы бар тарап емес.

Мұндай тәсіл ҚҚС-ты қайтару туралы шешім қабылдауда субъективизмді көп туғызады және салықшыларға сандармен айла жасауға мүмкіндік береді.

Бұл мәселенің шешімі – ҚҚС-ты қайтару жүйесін түбегейлі реформалауда ғана. Бірақ бұл туралы бөлек тұтас мақала жазу керек.

Сатудан алынатын салық

Сатудан алынатын салық деп нені түсінетінін әзірге ұғыну қиын. Сатудан алынатын салықтың тәжірибесі Ресейде болған. Бұрын Ресейде ҚҚС-пен қатар сатудан алынатын салық та болды, ол өңірлік салық еді және оның мөлшерлемесін әр өңір жеке белгіледі, бірақ федералдық деңгейде белгіленген мөлшерлемеден жоғары болмады.

Ресейде мұндай салық тек бөлшек саудадан төленді, шегерімге алынбады.

Қазақстанда осыған ұқсас бірдеңе енгізілсе, оның қаншалықты орынды болатынын айту қиын, өйткені бөлшек саудадан алынатын мұндай салық ҚҚС-тан түсетін барлық түсімнің орнын толтырмайды, не болмаса мөлшерлеме өте жоғары болуы тиіс.

Ал айналымнан алынатын салыққа ұқсас бірдеңе барлық кәсіпорын үшін енгізілсе, онда мұндай салық, керісінше, ҚҚС бойынша түсімдерден айтарлықтай асып кетуі мүмкін және ол пайда мен жалақы деңгейіне тәуелді болмайды. Бірақ мұндай салық елдегі инфляцияны тікелей үдетіп, тұтынушылық сұранысқа әсер ету қаупі бар. Әрине, онда бюджеттен ҚҚС-ты өтеу болмайды және мұндай салық салық төлеудің бүкіл процесін жеңілдетеді.

Бұл ретте елде қайта өңдеу кезеңдері неғұрлым көп болса, түпкілікті тұтынушыға соғұрлым көп салық түседі, өйткені әр кезеңде айналымнан алынатын салық туындайды, ал біз Қазақстанда өндірістің қайта өңдеу кезеңдері көп болғанын және қосылған құн жоғары болғанын қалаймыз. Ал салық салудың мұндай қағидаты елде қайта өңдеу процесін ынталандырмайды.

Сондықтан айналымнан алынатын салықты енгізуге өте абайлап қарап, өте мұқият есептеулер жүргізу керек, тек мақсат бюджет түсімдерін арттыру болмаса.