Арнайы экономикалық аймақтар: жеңілдіктер, кемшіліктер және нені түзеу керек

Арнайы экономикалық аймақтар (бұдан әрі — АЭА) бойынша ЛС-қа жариялауға берген жазбаларымды жариялауды шештім. ЛС кешірер деп ойлаймын, әйтпесе материалдың бекер жатқаны өкінішті :)

Арнайы экономикалық аймақтар

Қазақстанда инвестиция тартудың нысандарының бірі — арнайы экономикалық аймақтарды дамыту. Арнайы экономикалық аймақтар 2011 жылғы 21 шілдедегі заңмен реттеледі. АЭА-ға кіру рәсімі де аталған заңмен айқындалады. АЭА қатысушылары қатарына қабылдау туралы өтінімді басқарушы компания қарайды және шешім қабылдайды.

Әрбір АЭА-да оның қатысушылары жүзеге асыра алатын қызмет түрлері белгіленген. Басқаша айтқанда, әлеуетті инвестор көрсетілген қызмет түрлерінің тізбесіне сәйкес өндіріс ашуы тиіс.

Сонымен, мемлекет инвестиция салғаны үшін АЭА қатысушыларына мынадай жеңілдіктер береді:

1. Қажетті инфрақұрылымды бюджет қаражаты есебінен салу — мемлекет АЭА қызметін қамтамасыз ету үшін барлық инфрақұрылымды толық өзі салады және АЭА қатысушыларына техникалық шарттар береді.

2. Объектілер салу үшін жер учаскелерін беру — жергілікті атқарушы органдар АЭА қатысушыларына объектілер салуға жер учаскелерін бөледі.

3. АЭА-ға жұмыс күшін жеңілдікпен тарту — шетелдік жұмыс күшін тартқан кезде жергілікті жұмысшылар арасынан тиісті кадрларды іздеудің қажеттігі жоқ.

4. КТС-тан, жер салығынан, мүлік салығынан босату — Салық кодексіне сәйкес АЭА қолданылатын кезеңге аталған салықтарды төлеуден босатылады.

5. Импорттық кедендік баждардан босату. Бұл жеңілдіктің мәні мынада: барлық АЭА — еркін кедендік аймақтар. Яғни АЭА аумағына әкелінген тауарлық-материалдық құндылықтар мен жабдық ЕАЭО аумағына әкелінген болып саналмайды, сондықтан импорттық тауарларға қолданылатын кедендік реттеуге жатпайды. Бұл ретте аталған тауарлық-материалдық құндылықтар қайта өңделсе, жаңа өнімді ЕАЭО аумағына бажсыз әкелуге болады. Реэкспорт жасалған жағдайда да ол баж салынуға жатпайды.

Берілетін жеңілдіктер жобалардың инвестициялық тартымдылығын есептеу кезінде едәуір маңызды. Алайда АЭА-ны дамыту тұжырымдамасында инновациялық және озық өндірістердің жеткілікті көлемін қалыптастыруға мүмкіндік бермейтін бірқатар кемшіліктер мен олқылықтар бар.

1. АЭА-ның құқықтық мәртебесі — АЭА аумағында Қазақстан Республикасының заңнамасы қолданылады. Алайда құқықтық тұрғыдан әлеуетті инвестор әрдайым өз мүдделерін қорғау мүмкіндігі мен тәуекелдерді барынша азайтуға бағдарланады. Қазақстанда соттардың сапасын арттыру бағытында үлкен жұмыс жүргізілуде, бірақ әзірге бұл жеткіліксіз, сондықтан шетелдік инвесторға арбитраждық дауларды тәуелсіз арбитраждық сот қараса, ыңғайлы болар еді.

Құқықтық мәртебенің тағы бір жағы — Қазақстан заңнамасының талаптарын, әсіресе құрылыс және өзге де техникалық нормаларды сақтау міндеті. Қазақстандағы көптеген техникалық регламенттер мен талаптар бізге Кеңес Одағынан қалған және халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді. Қазақстан заңнамасының талаптарын келісу мен орындаудың ұзақ мерзімдері инвесторларды үркітеді.

Бұл жағдайда аудит жүргізіп, талаптарды әлемдік стандарттармен салыстыру және мүмкін болған жерде халықаралық стандарттарды қолдануға рұқсат беру қажет. Инвестицияны қорғау үшін халықаралық нормалар бойынша жұмыс істейтін тәуелсіз арбитраждық сот құру керек.

АЭА-ның юрисдикциясы және оның құқықтық өрісі шетелдік инвесторлардың АЭА-ға кіру туралы шешім қабылдауындағы басты мәселелердің бірі болып табылады, себебі Қазақстан дамушы елдерге жатады, ал мұндай елдерде шетелдік инвестордың басты міндеті — инвестицияны қорғау.

2. АЭА мен оның инфрақұрылымын басқарудың күрделі жүйесі. Мұнда АЭА-мен қазір тым көп құрылым айналысып жатқаны, бұл оны тиімді пайдалануға мүмкіндік бермейтіні туралы сөз болып отыр. Мысалы, жер учаскелерін әкімдік береді, инфрақұрылымды салуды да әкімдік жүзеге асырады, бірақ республикалық бюджет есебінен, демек, бұл жағдайда әкімдік орталық аппаратқа тәуелді. Жер учаскелері объект пайдалануға берілгенге дейін қысқа мерзімді жалға беріледі, бұл объектілерді қаржыландыруды құрылымдауды қиындатады, өйткені көптеген қаржы институттары кепілге жобаны іске асыру орнын талап етеді, ал қысқа мерзімді жалдаудағы жер учаскелері кепілге берілмейді.

Не болмаса құжаттар тізбесі заңмен реттеледі, бірақ онда бұл тізбе біршама дерексіз және өтініш берушіні АЭА-ға қосуға міндетті болатын сәйкестіктің нақты өлшемдері жоқ, бұл басқарушы компанияларға қарау үшін қажетті өлшемдер мен құжаттарды өздері белгілеуге еркіндік береді, ал әрбір АЭА-да тәсілдер де, талаптар да әртүрлі.

Мұндай жүйеде АЭА үшін бірыңғай ережелер әзірлейтін, инфрақұрылымды салумен және әлеуетті қатысушыларға жер учаскелерін беруімен айналысатын бір ортақ басқарушы компанияның болғаны орынды.

Бюрократия мен АЭА қатысушылары үшін нақты бизнес-процестердің болмауы мұндай аймақтарға кірудегі басты мәселелердің бірі болып табылады. АЭА-ның жұмыс істеуінің нақты тетігі құрылғанда ғана оған ірі ойыншыларды тарту туралы айтуға болады.

3. Бағдарламалық бәсекелестік — 2014 жылдың жазында инвестициялар туралы заңға өзгерістер енгізілді, соған сәйкес әлеуетті инвесторға АЭА-дағыға шамалас жеңілдіктер беріледі, бірақ Қазақстанның бүкіл аумағында, заңға сәйкес ҚР ИДМ Инвестициялар комитетімен инвестициялық келісім жасасу арқылы. Басқаша айтқанда, ірі инвестордың АЭА-ға қызығушылығы жоғалады, өйткені ол өндірісті орналастырудағы нарықтық артықшылықтарға бағдарланады. Бағдарламалар арасындағы мұндай бәсекелестік АЭА-ға деген қызығушылықты айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Осы тұрғыда инвестордың АЭА-ға кірудегі даусыз артықшылықтары болуы үшін дәл АЭА-ларға қосымша басымдықтар беру қажет.

4. Қызмет түрлері бойынша шектеу. Қазақстандағы АЭА салалар бойынша мамандандырылған, сондықтан инвестор әрбір АЭА-да рұқсат етілген салалар аясында әрекет етеді. Қазір АЭА көбіне озық технологияларды тартуға және технологиялар трансферін жүзеге асыруға бағытталып құрылған. Еңбек ресурстары шектеулі жағдайда озық технологияларды тарту — күмәнді идея, мұндай жағдайда қазақстандық шикізатты өндіргеннен немесе өндіріп алғаннан кейінгі екінші және үшінші өңдеу сатыларын дамыту қисындырақ. Бұл сондай-ақ бастапқы шикізатты және дайын өнімді өткізу нарықтарына жеткізудің жоғары көлік шығындарымен байланысты, бұл мұндай өндірістерді бәсекеге қабілетсіз етеді.

Осыған байланысты нақты салаға байланбай, АЭА-ға кірудің сандық көрсеткіштерін жақсырақ айқындау қажет. Мысалы, өндірісті локализациялау деңгейін, жергілікті еңбек ресурстарын тарту деңгейін және табыстылықты белгілеу. Сонда осы өлшемдерге сүйеніп, әлеуетті инвестор үшін бизнес саласын анықтау оңайырақ болады.

5. АЭА қатысушыларын қаржыландыру. Қазіргі уақытта мемлекет жобаларды мемлекеттік бірлесіп қаржыландырусыз тікелей жеке инвестицияларды тартуға бағдарланған, осылайша жеңілдіктер берудің есесіне барлық әлеуетті тәуекелді жеке бизнестің мойнына артады. Классикалық модельде бұл мүмкін, бірақ тек ел бойынша тәуекелі төмен дамыған елдерде ғана. Ал Қазақстан қалыптасу кезеңінде тәуекелдің бір бөлігін өзі қабылдап, осылайша шетелдік инвестордың тәуекелін азайтуы тиіс, немесе инвесторға Қазақстанда табыстылығы жоғары салаларда, мысалы жер қойнауын пайдалануда жұмыс істеу мүмкіндігін беруі керек. Бірақ жер қойнауын пайдаланушылардың қазір АЭА-да жұмыс істеуге шектеуі бар, мен мұны мүлде дұрыс емес деп есептеймін. Технологиялар трансферіне айырбас ретінде жер қойнауын беру ірі шетелдік компанияларды тартудың жақсы нұсқасы болуы мүмкін.

АЭА-ның ағымдағы қызметі туралы тағы да аздап ақпарат. Егер олардың жұмысын ұйымдастыру сәл болса да тиімдірек болса, АЭА қызметінің нәтижелері жақсырақ болар еді. Жобалар бойынша ашық қолжетімді ақпарат өте аз.

Қазіргі уақытта Қазақстанда 10 АЭА жұмыс істейді, олардың ішінде тек Астанадағы АЭА-ны ғана біршама табысты деп атауға болады, себебі мемлекет Астана аумағында объектілер құрылысының тапсырыс берушісі болды. Қалған АЭА-ның бәрі дерлік жұмыс істемейді және өндірістердің қажетті көлемі жоқ. Мысалы, АЭА-ның бәрінің бірдей өз сайты жоқ, кейбір сайттарда мүлде өзекті ақпарат жоқ, кейбір сайттардың ағылшын тіліндегі нұсқасы жоқ.

Дөрекілеу айтқанда, АЭА сайтына кіріп, біреумен байланысқысы келіп, оны істей алмаған шетелдік инвестор бұған өте күмәнмен және құлшынысыз қарайды. Мен ИДМ-ге кем дегенде әрбір АЭА бойынша кері байланыс пен тиісті ақпарат алу мүмкіндігіне тест жүргізуді ұсынар едім.

Мысалы, «Оңтүстік» АЭА — ақпарат әкімдіктің сайтында берілген.

Одан әрі осы беттен АЭА-ның ресми бетіне сілтеме берілген.

Көрсетілген сайтқа кіреміз — АЭА туралы ақпарат орнына гороскоптар, әзілдер және тіл түрлері туралы қандай да бір флуд аламыз. Мұндай тәсіл әлеуетті шетелдік инвесторды көп қуантпайды деп ойлаймын.

«Тараз» АЭА сайтында инвесторға арналған ақпарат мүлде берілмеген, сілтеме жұмыс істемейді.

«Сарыарқа» АЭА-ның сайты мүлде жоқ, не болмаса мен оны таба алмадым. Осылайша әрбір АЭА бойынша өтуге болады. Инвесторды тарту үшін әрбір АЭА бойынша, жеңілдіктер мен мүмкіндіктер туралы жақсы жарнама және жақсы таныстырылым қажет.

Мұның бәрі инвестиция тартуға салғырт қарауды көрсетеді, әрбір АЭА жергілікті кәсіпкерлермен шектеліп қалады, олар өз байланыстарын пайдаланып ақпарат алады да, АЭА-ның жалғыз пайда көрушілеріне айналады.

АЭА-ны басқаруға халықаралық шетелдік компанияны тарту қисындырақ болар еді, ол ұйымдастыруды жолға қойып, олар туралы ақпаратты шетелдік инвесторларға қажетті форматқа түрлендіре алар еді.