ЕАЭО-ның бірыңғай валютасы: неліктен бұл ерте әрі қауіпті

Мен елдегі экономикалық оқиғалардың легінен біраз уақыт тыс қалып қойыппын. Қазір барлығы ЕАЭО елдерінің аумағында бірыңғай валюта енгізу мәселесін қызу талқылап жатыр.

Бірыңғай валюта енгізу туралы шешім едәуір асығыс әрі ойланбай қабылданған шешім болар еді.

Еуроның бірыңғай валюта ретінде енгізілу мысалы еуроаймақтың мұндай шешімнен қанша проблемаға тап болатынын көрсетеді, бұған ЕО-да валютаны енгізу онжылдықтарға созылғанның өзінде.

Әртүрлі елдердегі бірыңғай валютаның түпкілікті проблемасы – еңбек өнімділігінің өсу қарқынында. Сәйкесінше, еңбек өнімділігі жоғары елдерге бірыңғай валютаны енгізу тиімді.

Шартты түрде айтқанда, ЕО-да бірыңғай валюта еңбек өнімділігінің өсу қарқыны жоғары Германия мен Францияға тиімді. Яғни ЕО-ның басқа елдері ұлттық валютаны өз тауар өндірушілерін қорғау құралы ретінде пайдалана алмайды. Бұл Германия мен Франция өз тауарларын ЕО аумағының бәрінде отандық тауар өндірушілермен тиісті бәсекесіз, еш кедергісіз сата алады деген сөз. Ал ЕО-ның аз дамыған елдері өз кезегінде арзанырақ еңбек ресурстарын дамыған елдерге экспорттай алады.

Айтпақшы, дәл осы себепті ЕО-ның көптеген елдері, мысалы, Польша немесе Болгария еуроны пайдаланбайды: өз валютасын құнсыздандыру арқылы олар тауар өндірушілерді әрдайым қолдай алады.

Валюталарды біріктіру кезінде ақша-кредит саясатында да қиындықтар туындайды, өйткені келісімді шешім қабылдау қиынға соғады. Алайда ЕО-да бір айқын көшбасшы жоқ, сондықтан шешімдер жан-жақты ойластырылып, өлшеніп-пішіліп қабылданады, ал ЕАЭО-да шешімдер бір елге қатты тәуелді болады, бұл бірыңғай валютаның мәнін түбегейлі өзгертеді.

ЕАЭО-да бірыңғай валюта құрылса, оны алтын немесе еуразиялық рубль деп немесе басқаша атасақ та, мәні жағынан бұл Ресей рублі болады. Себебі ЕАЭО-ның ақша-кредит саясатын ең ірі экономика айқындайды, тіпті біз ол жаққа өз төраға орынбасарымызды немесе басқа біреуді отырғызсақ та.

Оның үстіне, біздің қаржы жүйелеріміз, оның ішінде банк жүйелері мүлде әртүрлі. Бірыңғай валютаны енгізу үшін ЕАЭО елдерінің банк жүйелерін тереңірек біріктіру, сондай-ақ Қазақстан банктеріне Ресей аумағында тең құқық пен мүмкіндік беру қажет болады, ал ол үшін бір жыл емес, ондаған жыл керек.

Тағы бір мәселе бар: бірыңғай валюта енгізілгенде қазақстандықтардың табысы бізге емес, Ресейге тәуелді болады, өйткені валютаның кез келген негізсіз девальвациясы қарапайым азаматтарға әсер етеді. Одан әрі тығыз интеграция жағдайында одақтан шығу одан сайын күрделене түседі, себебі енгізілген валютаны айналымнан алып тастау онша оңай шешім болмайды.

Біздің экономика құрылымдарымыз мүлде әртүрлі: Қазақстанда да, Ресей мен Беларусьте де. Үш елдің ішінде Қазақстан экономикасының құрылымы жағынан ең шикізаттық ел, сондықтан бұл тұрғыда біз шикізат тауарларының әлемдік бағасына тәуелдіміз. Ресей де шикізат бағасына тәуелді, бірақ Ресейде өңдеуші өнеркәсіп пен әскери сектордың үлесі өте жоғары.

Ресей – біздің негізгі сауда серіктесіміз, әсіресе тауарлар, жұмыстар мен қызметтер импортында. Дегенмен импорттың басым бөлігін біз басқа елдерден жүзеге асырамыз, онда есеп айырысуды АҚШ долларымен немесе еуромен жүргіземіз.

Сонда мәселе инфляцияға келіп тіреледі: бірыңғай валюта болса, біз Ресейден инфляцияны үнемі импорттап отырамыз, ал инфляциялық таргеттеу туралы ұмытуға тура келеді.

Артықшылық ретінде мен біреуін ғана көремін: біздің тауар өндірушілер арзан рубльден зардап шекпейді. Рас, еуразиялық рубль құнсызданған жағдайда халық табысының өтімділігі жоғары валюта – АҚШ долларына шаққандағы төмендеуіне онша разы болмайды. Бірақ мұнда да екі жақты мәселе бар: біз қаласақ та, қаламасақ та, Ресей мен Беларусьте өңдеуші өнеркәсіптегі еңбек өнімділігі жоғары әрі жылдам өседі. Сондықтан біздің тауар өндірушілер бірыңғай валютаның кесірінен зардап шеге бастайтын уақыт келгенде, Қазақстанды индустрияландыру туралы ұмытып, әрдайым шикізаттық ел болып қала беруге тура келеді. Кем дегенде 10 жыл алға қарай ойланыңыздар, өткен жылмен өмір сүрмеңіздер.