Қосылған құн: ірі тораптарды құрастыруды емес, келесі қайта өңдеу кезеңін дамыту керек

Жалпы ішкі өнім туралы аздап немесе нені өндірген тиімдірек

ЖІӨ-ні есептеудің бірнеше әдісі бар.

Негізгі есептеу — өндірістік әдіс. Ол шамамен былай есептеледі: ЖІӨ = ЖҚҚ + өнімге салынатын таза салықтар − субсидиялар.

Салықтар мен субсидияларға қатысты бәрі түсінікті.

Енді ЖҚҚ-ға — жалпы қосылған құнға, яғни өнімді өндіру немесе қызмет көрсету сәтінде оған қосылатын құнға тоқталайық. Қосылған құн екі тәсілмен есептеледі. ҚҚС-пен кездескендердің бәрі бірінші тәсілді шамамен біледі — бұл жанама әдіс. Жалпы базада да, жаһандық есептеуде де дәл осы әдіс қолданылады: өндіруші бағасымен есептелген жалпы шығарылым минус аралық тұтыну. Тікелей әдіс күрделірек есептеледі, ол кәсіпорында нақты не қосылатынын, атап айтқанда еңбекақыны, еңбекақыға салынатын салықтарды, пайданы және т.б. ескереді. Бірақ жалпы түсіну үшін бізге жанама әдісті қарау оңайырақ.

Мемлекет тұрғысынан қосылған құны жоғары өнім өндіру әрқашан қызығырақ. Сондықтан дамыған елдер негізінен қосылған құны жоғары өнім өндіреді, ал дамушы елдер — қосылған құны төмен өнім өндіреді. Мысалы, шартты түрде ұялы телефонның аралық тұтыну тұрғысынан өзіндік құны 50 доллар болса, компания оны 500 долларға сатады. Қосылған құн 450 доллар болады. Шын мәнінде, заттай тұрғыдан алғанда, біз 450 долларды шикізат үшін емес, технология үшін төлейміз. Бұл — шартты мысал.

Енді дамушы ел тұрғысынан қарайық: біз автомобильдерді баж салығын ескермегенде, ірі тораптармен құрастыру әдісімен өндіреміз делік.

Автомобильді 18 000 АҚШ доллары бағасымен бөлшектенген күйінде әкелеміз, құрастырамыз және делдалдың үстемесін есептемегенде, 20 000 АҚШ долларына сатамыз. Қосылған құн 2 000 АҚШ долларын құрайды, ал бұл өнім көрші елдегіден әлі де қымбатқа шығады. Сәйкесінше, өндірісті жергіліктендіру шартты түрде 10 пайыз болып шығады. Сондықтан ЖІӨ өсімі тұрғысынан мұндай өнімдер Қазақстанға қосылған құн әкелмейді.

Сонымен, қосылған құн неғұрлым жоғары болса, біз соғұрлым көп дамимыз. Қосылған құн өндірісті жергіліктендіруде көрініс табады. Өндірісті жергіліктендіру әрқашан өзіміз нені өндіретінімізге негізделуі тиіс. Басқаша айтқанда, егер бізде алдыңғы қайта өңдеу кезеңі бар болса, келесі кезеңді дамыту керек, ал бірден он кезеңнен аттап, жоғары мәселелерге секіруге болмайды.

Бірақ біз машина жасауды, фармакологияны және өзге де инновациялық өнімдерді дамытуды табандылықпен қалаймыз.

Егер бізде Қытайдағы және басқа да Азия елдеріндегідей арзан жұмыс күші болса, мұндай өнімдердің өндірісін алдыңғы қайта өңдеу кезеңінсіз де дамытуға болар еді (олар үшін бұл — ресурс). Өкінішке қарай, белгілі бір өнімдерді құрастыру үшін инновациялық компанияларды тарта алатындай арзан жұмыс күші бізде жоқ.

Сондықтан бізде барын, біздегі шикізатқа сүйеніп дамыту керек. Ол үшін бізде бар нәрсенің қайта өңдеу кезеңдерін кезең-кезеңімен арттыру қажет.

Бұл тұрғыда металлургияны қолдау керек, металдарды емес, метиз бұйымдарын экспорттау керек деген Әсет Исекешевпен келісемін.

Бірақ мұндай қолдау тек металлургияға ғана емес, өзге салаларға да, мысалы, уран саласына да қажет. Әрине, бұл сала қатты саясиландырылған, бірақ өте перспективалы, ал әзірге біз уранның шала тотығы-тотығын ғана өндіреміз, бұл — өндіруден кейінгі тек бірінші қайта өңдеу кезеңі, оның өзінде шала тотығы-тотығын ғана сатуға болатындықтан жасалып отыр, ал келесі кезеңдерде маржа әлдеқайда жоғары, есе-есе жоғары.

Осы тұрғыда мұнай зауыттарын жаңғыртуды бастағанымыздың өзі жақсы, дегенмен мен әлі күнге дейін түсінбеймін (мүмкін, техникалық білімнің жоқтығы сезіледі), Атырау МӨЗ-інде неге ароматика қондырғысын орнатамыз, өйткені ароматиканы тасымалдаудың күрделілігі мен қымбаттығынан сату өте қиын, ал бұл кезде Ресейден импорттайтын жоғары октанды бензин өндірісін екі жылға кейінге қалдырдық және көрші елдерге экспортты жаптық.

Ауыл шаруашылығы мәселесі өте қызық. Қазақстан тарихи тұрғыдан аграрлық өңірлерге жатқан. Иә, басым инвестициялық салаларда азық-түлік өнімдерін өндіруді қолдау жазылды. Бірақ, өкінішке қарай, азық-түлік өндіруге арналған шикізат өндірісі бізде аянышты жағдайда. Инвестициялық жобаларға дәл ауыл шаруашылығының өзін — мал шаруашылығын, өсімдік шаруашылығын, жем-шөп өндірісін және т.б. — енгізіп, ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін осы салаларға ірі шетелдік компанияларды тартқан дұрыс болар еді, ал импорттық ұнтақтан сүт немесе қытайлық концентраттан шырын өндіруді кейінге қалдырған абзал. Әрине, Асылжан Мамытбеков Ауыл шаруашылығы министрлігінде ауыл шаруашылығын субсидиялаудың және қаржыландырудың түрлі тетіктері өте көп екенін айтады, бірақ менің ойымша, барлық бағдарламалар ауыл шаруашылығы өндірушілеріне жеткілікті объективті түрде жеткізіле бермейді және әкімшілік кедергілердің салдарынан мұндай субсидиялар мен преференцияларды тек ірі ойыншылар ғана ала алады. Оған қоса, өнеркәсіптік кәсіпорындарды қолдау тетіктері ауыл шаруашылығы өндірушілерінікінен әлдеқайда көп.

Бұл тұрғыда кәсіпорындарды ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп кәсіпорындары деп бөлудің қажеті жоқ, әкімшілендіру мен преференциялар тұрғысынан бірдей жағдай қажет.

Сондықтан, менің ойымша, қосылған құны нөлге тең корейлік көліктерді өндіріп жатқанымызбен мақтана аламыз деп емес, консервіленген қызанақ пен қияр өндіретін әлемдік өндіруші болып саналу туралы ойланған жөн.