Салық кодексіндегі олқылықтар: рента салығы, дивидендтер және қарыздарға салынатын ҚҚС

Салық заңнамасындағы олқылықтар:

Уран кен орындарына салынатын салықтың олқылығы туралы баяғыда жазған едім. Сол жүйе бойынша уран мөлшері төмен кеніштер уран мөлшері жоғары кеніштерге қарағанда көбірек салық төлейді. Нәтижесінде уран компанияларына құрамында уран аз кен орындарынан гөрі уран мөлшері жоғары кен орындарынан өндіру тиімді болып шығады. Бұған ешкім назар аудармады: ҰКП да, «Қазатомөнеркәсіп» те, Үкімет те. Ал, бұл жағын қоя тұрайық.

Енді мұнай экспортына салық салу тәртібін қарап отырмын, мынадай жайт анықталды: баррель бағасы 50 доллар болғанда мөлшерлеме 11 пайыз, ал 49 доллар болғанда 7 пайыз. Есептеу былай жүргізіледі: экспортталатын мұнай көлемі әлемдік бағаға және салық мөлшерлемесіне көбейтіледі. Мысалы, 10 млн баррель мұнай экспорттасам, не болатынын қарастырайық:

1-нұсқа — баға бір баррель үшін 50 доллар:

Түсім — 500 000 000 АҚШ доллары (50 х 10 000 000)

Экспортқа рента салығы — 11% х 500 000 000 = 55 000 000 АҚШ доллары

Жер қойнауын пайдаланушыда 445 000 000 АҚШ доллары қалады.

2-нұсқа — баға бір баррель үшін 49 АҚШ доллары:

Түсім — 490 000 000 АҚШ доллары

Экспортқа рента салығы — 7% x 490 000 000 = 34 300 000 АҚШ доллары.

Жер қойнауын пайдаланушыда 455 700 000 АҚШ доллары қалады.

Айырма — 10 700 000 АҚШ доллары.

Демек, жер қойнауын пайдаланушыға баға 50 доллар болғаннан гөрі 49 доллар болғаны тиімді, ал мемлекетке керісінше.

Қарапайым математикалық есептеулер арқылы баррель бағасы 47,85 долларға дейін болса, жер қойнауын пайдаланушылар үшін 50 доллардан гөрі тиімді екенін есептеп шығаруға болады (кімге керек болса, есебін жеке хабарламада бөлек жаза аламын).

Мұндай жағдай 40, 50, 60, 70 және т.б. АҚШ доллары деген әрбір шекте қолданылады.

Тек бізде ғана осылай болуы мүмкін.

Прогрессивті шкала өсім қосылып отыратын қорытынды бойынша есептелгені дұрыс болар еді: жоғарылатылған мөлшерлеме бүкіл базаға емес, тек өсімге көбейтілуі керек. Ал өсімге арналған мөлшерлеме арифметикалық емес, геометриялық прогрессия бойынша есептелгені жөн, өйткені баға өсімі жоғарылатылған мөлшерлемемен салыққа тартылады. Бұл есептеудің қарапайымдығын ескеретін салық емес, ол ШОБ-қа қатысты салық емес қой.

Мені тіпті тұйыққа тіреген тағы бір тармақ бар, оны еш түсіне алмай келемін. Мүмкін оны кәсіпорындар экономикасын онша білмейтін адамдар жазған шығар. Салық кодексінен сөзбе-сөз келтіремін. Салықшылар болса, салықты түсінбейтін маған түсіндіріп беріңіздерші.

ҚР СК-нің 12-бабында дивидендтер — бұл заңды тұлға таратылған кезде немесе жарғылық капитал құрылтайшылардың, қатысушылардың салымдары мөлшерін пропорционалды түрде азайту жолымен не құрылтайшылардың, қатысушылардың үлестерін толық немесе ішінара өтеу жолымен азайтылған кезде мүлікті бөлуден, сондай-ақ құрылтайшыға, қатысушыға заңды тұлғадағы қатысу үлесі немесе оның бір бөлігі қайтарылған кезде түскен табыс деп жазылған.

Сөзбе-сөз оқысақ, жарғылық капиталды азайту құрылтайшының табысы болып шығады. Басқаша айтқанда, мен компанияға 10 млн теңге салдым, бизнесті жауып, сол 10 млн теңгені өзіме қайтарып алғым келді делік. Бірақ 10 млн емес, 9 млн ғана аламын екен, ал 1 млн-ға дивидендке салынатын салықты төлеймін. Бұл жай ғана қате жазылған шығар деп ойлаймын, бірақ біздің салықшылар бұл тармақты сөзбе-сөз оқитынына сенімдімін.

Салық кодексіне қатысты тағы бір мәселе бар. Қарыз бойынша сыйақыға ҚҚС салынады, ал ҚҚС есептелмесе, қарыз алушыда табыс пайда болады. Яғни жарғылық капиталға салым салсаң, салық салынады, қарыз берсең, ҚҚС төлейсің. Салынған қаражатты бірнеше жылдан кейін ғана қайтара бастайтын жобалар көп, ал оларға қарыз бойынша сыйақы есептеп, ҚҚС төлеуге тура келеді. Банктерде өтімділік шектеулі кезеңде ҰКП берілетін қарыздардан алынатын ҚҚС мәселесін шешуі керек деп ойлаймын.

Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы бұған қалай қарайды?

Менің ойымша, ҰКП дәл осымен — кәсіпкерлердің тіршілігін жеңілдету үшін заңнамаға ревизия жүргізіп, олқылықтарды жоюмен айналысуы керек. Міне, сонда ҰКП-ны көпшілік қолдайтын болады деп ойлаймын.