ЖЖМ тапшылығы: жаңа МӨЗ-дер, шикізат және шағын зауыттар

Құрам туралы, барлығы қалай ұйымдастырылғаны туралы және т.б. жазбаймын, тек ағымдағы жағдай туралы жалпылама жазамын.

Алдымен жалпы проблематика: Қазақстандағы ЖЖМ тапшылығы.

Қазақстандағы ЖЖМ тапшылығы біздің МӨЗ-дердің қуаты жеткіліксіз болуының салдары. Бүгінде тапшылық АИ-92 бойынша шамамен 800 мың тонна, дизель отыны бойынша 500 мың тонна. Қазіргі жағдайда қолмен басқару әдісімен біздің МӨЗ-дер мұнаймен азды-көпті жүктелген, сондықтан басты мәселе тапшылықты шетелден импорттау болып қалып отыр. ЖЖМ бағасындағы айырмашылық, шекара маңындағы сауда және Ресейдегі МӨЗ-дің апаттық тоқтауы. Мұның бәрі ЖЖМ импорттауды өте қиындатты. Сондықтан қазір ЖЖМ-мен қамтамасыз ету мәселесін қолмен басқару режимінде шешуге тырысып жатыр. Бұл — ағымдағы қысқа мерзімді жағдай. Рубльдің доллармен салыстырғандағы құлдырауы біздің Энергетика министрлігіне бұл мәселені шешуде айтарлықтай көмектеседі.

Сонымен, қазір қалай болғанда да мәселені шешеді.

Күн тәртібіндегі екінші мәселе — оны 3 МӨЗ-ді қайта жаңғырту және 4-ші МӨЗ-ді салу (жалғап салу) арқылы шешу.

Қазір жалпы үш зауыт бірге шамамен 14,5 млн тонна мұнай өңдей алады, қайта жаңғыртудан кейін 18 млн тонна өңдеу жоспарланып отыр, ал 4-ші МӨЗ-ді салған (жалғап салған) жағдайда жалпы өңдеу көлемі шамамен 24 млн тонна болады.

Міне, осы жерде басты сұрақ туындайды: бұл зауыттарды шикізатпен қамтамасыз ету және артық өнімді өткізу, өйткені ашық мұнай өнімдерінің шығымы артады және жалпы өңдеу көлемі өседі.

Бірінші мәселе бойынша — жағдай күрделі. Шағын және орта кен орындарының қазіргі қорлары таусылып барады, ал ірі алыптардың жергілікті нарыққа мұнай сата қоюы екіталай, өйткені олардың келісімшарттары барлық дерлік мұнайды алыс шетелдерге экспорттауға мүмкіндік береді (Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған). Олар ішкі нарыққа тек бір жағдайда ғана сатады, егер бұл тиімді болса, ал ішкі бағаларды реттеу кезінде мұндай тиімділікке қол жеткізу қиын болады.

Бірнеше жыл бұрын ішкі нарыққа шамамен 25%-ын өткізуге мәжбүрлесе, қазір бұл үлес 35% болды. Энергетика министрлігі әрбір жер қойнауын пайдаланушыға экспортқа квота белгілейді, бұл министрлікке ішкі нарыққа жеткізілімді реттеуге мүмкіндік береді. Бірақ үрдіс мынадай: жыл сайын үлесті арттыруға тура келеді, бұл шағын және орта жер қойнауын пайдаланушылардың наразылығын тудырады. Мұндай қолмен басқару әдісі ешқандай жақсылыққа әкелмейді, ал үлесті қазіргі деңгейде сақтау үшін жаңа кен орындарын пайдалануға беру, геологиялық барлау мен өндіруді ынталандыру керек. Өкінішке қарай, бізде барлау мен өндіру мүлде ешқалай ынталандырылмайды, керісінше, шешім қабылдау күрделене түсуде. Шағын және орта жер қойнауын пайдаланушылардың ірі ойыншылардан өзгеше жағдайға әсер ететін ресурстары жоқ, сондықтан не тозақтың түрлі қиындықтарынан өтуге, не келісуге тура келеді. Жалпы, жаңа МӨЗ-дер іске қосылғаннан кейін жаңа мәселе — шикізатпен қамтамасыз ету мәселесі туындайды деп болжай аламын (мұнайлы ел үшін бұл нағыз парадокс).

Өткізуге келетін болсақ, әрине, қауіптер бар, бірақ қуаттардың артық болуы осы нарықтағы бәсекелестікті күшейтеді, бұл өңдеу қызметтерінің құнына, көтерме сатушылар мен трейдерлердің маржасына әсер етеді және ЖЖМ құнына ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, егер жаңа зауыт салынатын болса, оны қазіргілерден бөлек салған жөн, өйткені бұл бәсекелестікті арттырады. Мүмкін, зауыттар толық қуатында жүктелмейтін болар, бірақ бұл біздің экспортымызды арттыруға мүмкіндік береді, ал жоғары қайта бөлу сатысындағы өнімді экспорттау шикізатты ғана сатудан әрдайым тиімдірек және баға ауытқуларына азырақ ұшырайды.

Егер біздің бензин арзанырақ болса, Ресей одан бас тартады деп ойламаймын. Сонымен қатар ҚМГ өз ЖҚС желісін Румынияда емес :), Ресейде дамыту туралы ойлануы керек, өйткені Ресейде өз желісі арқылы сату өте тиімді болады және өткізу мәселесін (ішінара) шешуге мүмкіндік береді. Біз бәсекелестіктен қорқамыз, құрметті мұнайшыларымыздың сөйлеген сөздерінен маған солай көрінді.

Енді шағын МӨЗ-дер туралы. Үш фракцияға — жеңіл дистиллятқа (тікелей айдалатын бензин), дизель отынына және мазутқа қарапайым атмосфералық айдау экономикалық тұрғыдан мүлде тиімсіз екенін түсіну керек (кімге қажет болса, есептеп бере аламын). Үш өнімнің ішінен орынды бағамен тек дизель отынын ғана сатуға болады. Тікелей айдалатын бензинді суперқоспаларды қолданған күннің өзінде көп дегенде 80-ге дейін көтеруге болады. Сапасы жоғары өнімдер алу үшін тек өңдеу көлемі үлкен болғанда ғана орнатылатын қондырғылар қажет (мысалы, реформинг немесе каталитикалық крекинг, гидрокрекинг қондырғысы және т.б.). Сондықтан бізде қазір шағын МӨЗ-дер тек сұр схемалармен ассоциацияланады: әртүрлі араластыру схемаларын пайдаланып, мұнай өнімдерінің екі фракциялы құрамдарын алып, шетелге экспорттайды. Рас, бұл да тиімсіз болып барады, өйткені мұндай өнімдерге баждар өсті және темір жол тарифтері көтерілді, нәтижесінде мұнайды тағайындалған орынға құбыр арқылы тасымалдағанда, барлық салықтарды ескергеннің өзінде, жоғарыда аталған мұнай өнімдерінен арзанырақ болып шығады. Осыған байланысты, маған шағын МӨЗ-дер кейбіреулер ойлағандай панацея болмайтындай және ЖЖМ көлемін арттыру мәселесін ешқалай шешпейтіндей көрінеді.

Атырау МӨЗ-і туралы: алдымен ароматикалық өнімдер өндіруге арналған қондырғыларды, содан кейін ғана ашық мұнай өнімдерінің шығымын арттыруға арналған қондырғыларды орната бастағанының логикасы түсініксіз болды. Атырау үшін ең алдымен дәл мұнай өңдеу тереңдігін арттыратын қондырғылар қажет еді, содан кейін ғана мұнай-химияға көшу керек болатын. Рас, бензол мен ортоксилолдың қайда сатылатыны маған мүлде түсініксіз, Ресейде өз өндірістері жеткілікті, ал Қытайға мұндай өнімдерді апару өте қымбатқа түседі, олардың да өз өндірістері жеткілікті деп ойлаймын. Маркетинг түсініксіз. Бізде мұндай өнімдерге қажеттілік жоқ, жалпы, ҚМГ мұнай-химия бойынша бизнес-жоспарды көрсетсе жақсы болар еді, әлде бұл жай ғана Үдемелі индустриялық-инновациялық дамытудың мемлекеттік бағдарламасын (ҮИИДМБ) орындау ма?

Павлодар МӨЗ-і: қазір оңтайлы схема — своп операциялары қолданылады, сондықтан Павлодармен бәрі жақсы, рас, павлодарлық шенеуніктер наразылық білдіруде, толлингтік шикізатқа көшу өңір экономикасына әсер етеді дейді — ел бойынша айырмашылық жоқ, ал Павлодар үшін де өзгеріс тек сандарда ғана болады.

Бұл осы проблематика бойынша шағын ойлар.