Бензин мәселесі: неліктен реттелетін бағалар тапшылықты тудырады

Бензин мәселесі қашан шешіледі?

Бензин бағасы көтерілер алдында біз әрдайым тапшылыққа тап боламыз және әлеуметтік маңызы бар бензин маркаларына шекті бағаларды белгілеу туралы әйгілі қаулыны күтеміз. Содан кейін министр көптеген ведомствомен келісіп, жиырмашақты кеңес өткізіп, бағаны 11,3%-ға көтеруді айқындайды.

Әр теңге үшін саудаласу жүреді, нәтижесінде белгілі бір тепе-теңдік табылып, баға сатушы мен сатып алушы арасында, дәл базардағыдай, белгіленеді.

Жыл сайын зауыттардың қуаты ішкі нарықты бензинмен қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейтіні және 4 МӨЗ салу қажеттігі айтылады.

Әзірге жаңа зауыттың қай жерде орналасатыны туралы да ештеме естілмейді, оның қашан салынатыны туралы айтудың өзі артық.

Мұнайдың бағасы бір баррель үшін 100 доллар тұр, оның үстіне негізгі өткізу нарықтарына тасымалдаудың арзандығы жергілікті мұнай өндірушілерді мұнайды экспортқа жіберуге итермелейді, ал экспорттық квоталар болмаса, барлық мұнай шетелге кетер еді. Негізгі МӨЗ-дер кеңестік кезеңде салынған, ал тәуелсіздіктің 23 жылында біз өз зауытымызды салмадық, ал халық саны мен оның әл-ауқаты өскен сайын ЖЖМ-ге қажеттілік жыл сайын артып келеді.

Оның есесіне біз балама энергетикамен айналысып, өз спутниктерімізді ұшырамыз.

4 МӨЗ-ді жеке қаражат есебінен салуға болады, егер бұл тиімді болса. Бірақ ЖЖМ-ге белгіленген әйгілі шекті бағалар мен әлемдегі мұнай бағасы жеке меншік иелеріне құрылыс туралы шешім қабылдауға мүмкіндік бермейді, өйткені бұл тиімсіз болып шығады.

Қазақстан өзін мұнайлы держава ретінде таныстырады, сондықтан халық арасында ЖЖМ бізде Еуропадағыдан және басқа елдердегіден арзан болуы тиіс деген аңыз қалыптасқан. Ол қазір де арзан, бірақ біз мұнайлы держава болғандықтан емес, іргеде бензині бар Ресей тұрғандықтан, ал бізде бензин жоқ.

Мемлекет мұнай өңдеуді арттыра отырып, экспортты қысқартатынымызды, бұл бюджетке салық түсімдерінің азаюына алып келетінін түсінеді. Дегенмен мәселенің бағасы қандай екенін ешкім терең есептемегеніне сенімдімін. Жаңа МӨЗ салудан ел қандай салықтық нәтиже алатынын толық есептеп, экономикалық модель жасалса, шешім ертерек қабылданар ма еді.

Егер біз бензиннің бізде БАӘ-дегідей тұруын қаласақ, онда біреу жіберіп алынған пайданың ауыртпалығын өз мойнына алуы тиіс. Біздің елде мұны тек мемлекет жасай алады.

Демек, мемлекет жаңа МӨЗ-дің құрылысын қаржыландырып, оны арзан шикізатпен қамтамасыз етуі тиіс. Немесе басқа нұсқа: жер қойнауын пайдаланушыларды 4 МӨЗ салуға мәжбүрлеу. Мәселен, Қашаған жобасында авария болып, өндіру кешігіп жатыр. Қашаған қатысушыларын ең заманауи жаңа МӨЗ салуға мәжбүрлеуге болар еді. Бұл олар үшін айыппұлдың бір түрі болар еді, ал олар оны өз активіне жазып, оның үстіне 10 жыл салықтан босатылу, шетелдік жұмыс күшіне шексіз квота және көптеген преференция алар еді. Консорциум қатысушылары арасында шағын тендер өткізіліп, кім бағасы мен сапасының ең жақсы үйлесімін ұсынса, соған құрылыс келісімшартын берер еді.

Ал қазіргі жағдайда ЖЖМ бағасының қашан тағы да көтерілетінін болжап, бағаның өспейтініне қатысты кезекті уәделер мен кепілдерді күтуге болады. Тек нақты қамтамасыз етілуі жоқ кепілдерге қалай сенуге болады?

Жалпы, ойымды дауыстап айттым.