Мұнай өндірудің құлдырауын қалай тоқтатуға болады: алты шара

Қазақстанда мұнай өндіру екінші тоқсан қатарынан төмендеп келеді. Қазір өндіруді арттыруға негіз өте аз. Ірі кен орындары бойынша өндірудің шыңы өтіп кетті. 2008 жылы жер қойнауын пайдалануды тәртіпке келтіру қажет деген негіздемемен жаңа кен орындарына мораторий жарияланды. Мұнай және газ министрлігінің (МГМ) стратегиясы (дегенмен бұл стратегия, сірә, шағын және орта жер қойнауын пайдаланушылардың тежелуінің салдарынан кездейсоқ қалыптасқан болуы керек) ірі кен орындарын дамытуға, атап айтқанда Қашаған жобасына басымдық беруге бағытталды. Іс жүзінде ірі жобалар іске қосылмады, ал шағындарына жай ғана дамуға мүмкіндік берілмеді.

Лицензия алған сәттен бастап өндіру басталғанға дейін шамамен 5-7 жыл қажет. Демек, Қашағанды есепке алмағанда, алдағы 5-7 жылда өндірудің айтарлықтай өсімін көрмейміз.

5 жыл ішінде жер қойнауын пайдаланушылар мен құзыретті орган арасындағы қарым-қатынас түбегейлі өзгереді деп болжанған еді. Іс жүзінде осы кезеңде жер қойнауын пайдалану туралы заң өзгертілді, бірақ ол бюрократияны ғана күрделендірді; жаңа Салық кодексі енгізілді, ол жер қойнауын пайдаланушылардың салық жүктемесін арттырды; сондай-ақ қосымша Қазконтракт агенттігі құрылды, ол қалай әрекет ететіні түсініксіз және, негізінде, тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді (ТЖҚ) сатып алу бөлігінде заңсыз болып табылады (өйткені ТЖҚ конкурс арқылы ашық тәсілмен сатып алынады, ал жер қойнауын пайдаланушы сатып алуға ықпал етпейді және оның мазмұнын айқындай алмайды), сонымен қатар МГМ-ге бағынбайтын және жиі өз білгенінше әрекет ететін Геология комитеті құрылды. Мұның бәрі бірге бюрократияны күшейтті, қосымша жауапсыздық туғызды және бейінді министрліктердің жүктемесінің артуына әкелді. Ал іс жүзінде бұрыннан бар кен орындары дамымай отыр, жаңа инвесторлар Қазақстанға келуге онша құлшынбайды, оның ішінде бюрократия мен төменгі деңгейдегі заңсыз алымдарға байланысты. Осының бәрі Қазақстанда өндірудің төмендеуіне әкелді.

Енді Қазақстанда өндіруді қалай арттыруға болатыны және ол үшін не істеу керектігі туралы мәселе туындайды.

Ең алдымен, МГМ-ді, Индустрия және жаңа технологиялар министрлігін (ИЖТМ) және агенттіктерді қайта ұйымдастыру қажет, олардан жер қойнауын пайдаланушылар үшін толық жауап беретін министрлік бөлініп шығуы тиіс. Оны, айталық, Табиғи ресурстар министрлігі немесе Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі деп атауға болар еді. Дегенмен біріншісі жақсырақ естіледі. Мұнай өңдеуге қатысты барлық нәрсені ИЖТМ-ге беру керек, онда нақ өнеркәсіптік объектілер мен шикізатты қайталама өңдеу объектілері шоғырланар еді. Бұл Қазақстан экономикасының негізі болып табылатын жер қойнауын пайдалануға қатысты барлық мәселені бір министрлікке толық жинауға мүмкіндік берер еді.

Екіншіден, жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңды шұғыл өзгерту, келісу рәсімдерін және түрлі ведомствоаралық, сараптамалық және жұмыс топтарын жеңілдету қажет.

Үшіншіден, Салық заңнамасын тәртіпке келтіру керек, өйткені онда жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу бойынша олқылықтар бар (бұл туралы бұрын уран мысалында жазғанмын).

Төртіншіден, ұлттық компаниялардың барлау кезеңінде активтерді сатып алуға және қорлары белгілі бір деңгейден төмен өндіруші компаниялар бойынша басымдықты құқығын алып тастау керек. Мысалы, ҚМГ өзінің басымдықты құқығын пайдаланған бірде-бір мәміле туралы естігенім жоқ. Ал ұлттық компания деңгейінде қарау әрдайым уақыт пен қосымша бюрократия, бұл шетелдік инвесторларды тартуды тежейді.

Бесіншіден, есептілікті бірыңғайлау және оны салықтық және аудиторлық есептілікпен байланыстыру керек. Жер қойнауын пайдаланушылар жер қойнауын пайдалану бойынша бөлек есеп жүргізеді. Құзыретті орган үшін есептілік жинау жөніндегі агент етіп салық органдарын тағайындау керек, бұл Салық комитетіне көп еңбек шығынын талап етпейді. Аудиторларға келетін болсақ, аудиторлық компанияларды аккредиттеуден өткізіп, оларға жер қойнауын пайдалану жөніндегі заңнамаға сәйкестікті тексеру жауапкершілігін жүктеу қажет.

Алтыншыдан, ТЖҚ сатып алуды жеңілдету керек. ТЖҚ-ның бәрін конкурстар жүйесі арқылы сатып алу мынаған қол жеткізу үшін жасалған еді:

1. Салық салынатын базаны ұлғайту мақсатында жер қойнауын пайдаланушылардың шығындарын қысқарту.

2. Қазақстандық тауар өндірушілерге 20%-дық шартты жеңілдік беру арқылы қазақстандық үлесті арттыру. Нәтижесінде жағдайды тек нашарлатты.

Бірінші тармаққа келсек, егер бағалар Қазақстан ішінде көтеріліп жіберілсе, салық салынатын база бәрібір Қазақстанда қалады, ал импортталатын ТЖҚ бойынша трансферттік баға белгілеу туралы заңды қолдану жеткілікті (айтпақшы, оны да қатты өзгерту керек, әйтпесе «қол созым қашықтығы» қағидатын әр заңгер түсіне бермейді :))) ). Нәтижесінде жалпы алғанда Қазақстанда салық салынатын база азаймайды.

Екінші тармақ бойынша бәрі одан да қарапайым: сатып алу жер қойнауын пайдаланушылардың ішкі регламенттері бойынша жүргізілсе, бұл оларға қазақстандық үлесті сақтау міндетін жүктеуге мүмкіндік береді және қазіргіден гөрі үлкен нәтиже береді.

Ал міндетті конкурстар өткізуден босату жер қойнауын пайдаланушыларға келісімшарттық міндеттемелерді орындау процесін 2-3 айға қысқартуға мүмкіндік береді.

6 тамызда Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтеді, онда қайта ұйымдастыру бойынша барабар шешімдер қабылданады деп үміттенемін, әйтпесе тек ҮИИД-ке (Үдемелі индустриялық-инновациялық дамуға) сүйенсек, 2015 жылы рецессияға да түсіп кетуіміз мүмкін.