ҚҚС қалай жұмыс істейтіні туралы

Әртүрлі «сарапшылардың» түрлі мақалаларын оқып отырмын, бізде салық пен салық салу жүйелерін жетік білетіндердің саны шексіз көбейіп кетті. Мен негізгі білімім бойынша салықшымын, соған қарамастан өзімді салық саласының терең сарапшысы санамаймын, өйткені тек теорияны оқыдым, ал практикада әрдайым салық төлеушінің тарапында жұмыс істедім.

Әсіресе ҚҚС жөніндегі пікірлер таңғалдырады: білімі жоқ адамдар мемлекет экспорттаушыларға неге ҚҚС қайтаруға тиіс екенін өте байсалды түрде талқылай бастайды. Одан да жаманы, ҚҚС-ты есептеу логикасы мүлде басқа сатылым салығымен салыстыра бастайды.

ҚҚС жөніндегі теорияны қарапайым тілмен біраз жазып көрейін, сонда оқырмандарым ҚҚС-тың қалай жұмыс істейтінін толық түсінетін болады.

ҚҚС – тауардың тұтынушылары төлейтін қосылған құнға салынатын салық.

Мүлде теориядан бастаймын.

Жалпы, қосылған құн теориясы еңбек құн теориясынан бастау алады, бұл туралы алғаш рет Адам Смит айтқан.

Қосылған құн – бұл әрқашан еңбек шығындары, оның ішінде ЕТҚ-ға салынатын салықтар мен пайда. Қосылған құн логикасы мынада: тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді өндіретін кез келген өндіруші сатып алған тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді пайдалана отырып, оларды өз өніміне айналдырады, оған өз еңбегін, ерекшелігі мен шығармашылығын қосады, соның нәтижесінде пайда түседі. Сатып алынған ТЖҚ-ны да біреу жасаған, ал бұл басқалар үшін қосылған құн болып табылады.

Сәйкесінше, қосылған құн формуласын басқаша жіктесек (пайда плюс еңбек шығындары), ол тауардың нарықтық құнынан үшінші тарапта сатып алынған аралық тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді алып тастағанға тең.

Сәйкесінше, ҚҚС да дәл осы формула бойынша есептеледі. Үшінші тараптан тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді сатып алған кезде біз тауар құнынан бөлек ҚҚС-ты да төлейміз, тәжірибеде бұл есепке алынатын ҚҚС деп аталады. Бұл біздің шығысымыз емес, біз бұл ҚҚС-ты тауар құнынан бөлек есепке алып отырамыз, ал өз өнімімізді сатқанда үстінен ҚҚС есептейміз; мемлекетке төленетін ҚҚС-ты есептегенде есептелген ҚҚС-тан есепке алынатын ҚҚС-ты шегереміз. Формуладағыдай нәтиже шығады: түпкілікті өнімнің ҚҚС-ынан аралық ТЖҚ-ның ҚҚС-ы шегеріледі, сонда салыққа тек пайда мен еңбек шығындары ғана тартылады.

Бұл ел ішінде өндірілген өнімдерге ҚҚС есептеудің классикалық жүйесі. Бірақ бізде экспорт пен импорт бар. Барлық елдерде ҚҚС мөлшерлемелері әртүрлі болғандықтан, өз өнімінің бәсекеге қабілеттілігін сақтау үшін елдер экспорттық тауарларға ҚҚС салмайды, бірақ импорттық тауарларға салады. Елге кіретін кез келген өнім аралық және түпкілікті өнімдердің бүкіл тізбегінің еңбегі мен пайдасының туындысы болғандықтан, импорттаушы мемлекет үшін мұндай тауар ҚҚС-ты шегерімсіз толық төлейді (өйткені өз елінде экспорттаушы төленген ҚҚС-тың барлығын қайтарып алады). Импорттық тауар ел ішінде тауар өндіру үшін аралық тауар ретінде пайдаланылса, импорт бойынша төленген ҚҚС есепке алынады; ал тауар сөреге түссе, импорттық ҚҚС-ты төлеген саудагер оны да есепке алады, өйткені ол ҚҚС-ты үстеме бағасы (оның пайдасы) қосылған тауар құнына есептейді. Нәтижесінде саудагерде нетто тек маржа ғана салық салынады, ал бұл салықты түпкілікті тұтынушы төлейді.

Ал экспорт кезінде экспорттық тауарды, жұмысты немесе қызметті өндіруші аралық өнімдерді сатып алғанда ҚҚС төлейді, бұл оның өзіндік құны болып саналмайды; ол мәнінде ҚҚС-ты өзі сатып алған үшінші тарапқа өтеді, ал олар оны бюджетке төлеген. Сәйкесінше, ол үшін бұл салық емес, өйткені ол өзінің қосылған құнына салық салмады, ал мемлекетте төленген ҚҚС-ты қайтару міндеттемесі туындайды, өйткені экспорттық тауарға ҚҚС салынбайды, себебі үшінші елге импорттау кезінде импорттаушы импорт бойынша ҚҚС төлейді.

Жеңілдетілген мысалды қарастырайық.

Өндіруші аралық тауарларды 100 млн теңгеге сатып алады, үстіне 12 млн теңге ҚҚС төлейді.

Әрі қарай, осы тауарларды өңдеп, түрлендіру үшін 50 млн теңге еңбек шығынын жұмсайды.

Сонда тауардың өзіндік құны 150 млн теңге болады және 12 млн теңгелік есепке алынатын ҚҚС бар.

Әрі қарай, ол бұл өнімді 200 млн теңгеге сатады және үстіне 12% ҚҚС, яғни 24 млн теңге есептеп, ел ішінде сатады.

Сонда есептелген 24 млн ҚҚС минус төленген 12 млн ҚҚС = 12 млн ҚҚС – бұл оның бюджетке төлейтін міндеттемесі.

Егер ол бұл өнімді экспортқа жіберсе, ҚҚС есептемейді және үшінші елге сатады, ол жақта импорттаушы бүкіл құннан ҚҚС-ты өзі төлейді, ал ел ішінде жеткізушілерге төлеген 12 млн теңгені мемлекет оған өтейді, өйткені жеткізуші бұл соманы бюджетке төлеген. Егер мемлекет оған бұл соманы төлемесе, оның тауары 12 млн теңгеге қымбаттайды, ал ел ішіндегідей маржаны алу үшін ол халықаралық нарықта 12 млн теңгеге қымбат сатуға тиіс болады, бірақ бұл енді тең емес бәсеке, сонда экспортқа ешкім шықпайды және ҚҚС логикасы толығымен жоғалады.

Сондықтан бізде экспорттаушылардың ел ішінде төлеген ҚҚС-ын қайтармауды ұсынғанда, елдің әлсіз экспорттық әлеуетінің өзін ынталандыру тетіктерін бұзады.