Әлеуметтік тұрақтылықты бағаны ұстап тұру арқылы сақтауға болмайды

Украинада электр қуатының бағасы Қазақстандағыдан үш есе жоғары, бензин бізге қарағанда екі есе қымбат. Ресейде ЖЖМ бағасы бізден жоғары, өйткені ҚҚС, акциздер және жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу жүйесі басқаша құрылған. Әлеуметтік маңызы бар тауарлардың бағасын ұстап тұру арқылы әлеуметтік тұрақтылықты сақтау, әсіресе мұндай ұстап тұру жоқ ашық шекара жағдайында, тауардың тапшылығына сөзсіз әкеледі.

Тауар арзан болса, оны көбірек сатып алады — бұл экономиканың қарапайым заңы. Ал оның бағасын шектесе, тауар тез таусылады. Сондықтан бізде майнерлер басқа елдермен салыстырғанда көбейіп кетті, электр қуаты жетпейтіндіктен майнингті шектеу туралы айтыла бастады. Электр қуатының бағасын көтеруге болмайды, сондықтан майнерлер мен басқа да тұтынушыларды қолмен шектейді. Мұндай қолмен басқару тетігін әкімшілендіру, әрине, өте қымбат әрі әрдайым тиімді бола бермейді.

Дизель отыны жоғалып кетті, сонда біздің МӨЗ-дер, шекаралар мен транзит туралы айтыла бастады. Шекараны жапты, бірақ бактары үлкен фураларды жаба алмайсыз, дала жолдары мен автокөлікпен жасалатын түрлі жасырын шығаруды да тоқтату мүмкін емес, өйткені ЕАЭО-да ресми түрде бір нәрсені шығаруға тыйым салуға болмайды. Мұнда тек жер қойнауын пайдалану саласындағы салық саясатын Ресеймен үйлестіру ғана қандай да бір дәрежеде көмектесер еді. Бірақ Ресейде өндірістің барлығын негізінен ресейлік компаниялар жүзеге асырса, бізде салық режимінің тұрақтылығы бар шетелдік компаниялар жүзеге асырады. Мәселе мүлде МӨЗ-де емес.

Жақында нан бағасы туралы мәселе туындайды: астық аз жиналды, ал нан қымбаттамауы тиіс, өйткені бұл инфляцияға әсер етеді. Әрине, нан өндірушілер мұны айналып өтеді: сапасы өте нашар кірпіш нан өте арзан болады, ал қоспалары бар түрлі формалы нан өте қымбат болады.

Мұны қолмен басқару арқылы түзету мүмкін емес, тек нарықтық баланс пен нарықтық баға белгілеу ғана көмектеседі. Нарық ресурстарды тиімді пайдалануға, өндірістің тиімділігіне итермелейді және т.б. Субсидиялау мен дотациялау тегін нәрсеге құмарлыққа және тиімсіздікке апарады. Салық маневрлері мен қорлар есебінен белгілі бір тегістеулер жасауға болады, бірақ объективті түрде бұл тек тегістеу ғана бола алады, инфляцияны басқару саясатының негізі бола алмайды.

Нарықтық реттеуден тиімді нәрсе әзірге ойлап табылған жоқ және алдағы жылдары ойлап табылуы да неғайбіл, қолмен ұстап тұру мен басқару тек теңгерімсіздік пен тиімсіздікке әкеледі.