Реформасыз субсидиялар – желге шашылған ақша

Инфляция, бағам және пайыздық мөлшерлемелер өзара өте тығыз байланысты.

Осы үш құраушыны басқару – өте күрделі іс, алайда осы үшеуі қатты тәуелді болатын іргелі негіздер бар.

Біріншіден, инфляцияны төмендету ұсынысты кеңейткенде ғана мүмкін. Бәсеке неғұрлым жоғары болса, инфляция соғұрлым төмен болады.

Екіншіден, бәсекеге қабілеттілік өндірілетін тауардың, жұмыстың немесе қызметтің өзіндік құнына не болмаса оның бірегейлігіне байланысты. Өзіндік құн еңбек өнімділігіне тәуелді, ал бірегейлік азаматтық қоғамның дамуына және білімділікке байланысты. Еңбек өнімділігі білімділік пен транзакциялық шығындарға тәуелді. Транзакциялық шығындар елдегі инфрақұрылым мен инвестициялық ахуалға байланысты.

Еңбек өнімділігін арттыру үшін жақсы инфрақұрылым, сапалы білім және инвестициялық ахуал қажет. Инвестициялық ахуал жақсы жұмыс істейтін заңдарға, жақсы сот жүйесіне, жақсы салық жүйесіне, сапалы қадағалауға және дұрыс ақша-кредит саясатына байланысты.

Білім беру жүйесі көптеген факторларға тәуелді, оларды бөлек талдау керек.

Дұрыс инвестициялық ахуал қалыптастырып, білімге инвестиция салып, азаматтық қоғамды дамытсақ, бұл еңбек өнімділігінің өсуіне және бірегей өнімдер жасауға негіз болады.

Жаппай өндірісте Қазақстанға Ресей мен Қытай сияқты ірі елдермен бәсекелесу өте қиын.

Сондықтан тек дұрыс инвестициялық ахуал мен жақсы білімді адамдар ғана бізге нарықтық жолмен өзіміз көшбасшы бола алатын тауашаларды табуға және тұрақты экономика құруға мүмкіндік береді.

Әрі қарай егжей-тегжейге көшуге болады, бірақ менің ойымша, дамыту қажет салалар дәл осылар.

Өкінішке қарай, лезде нәтиже беретін реформалар жоқ. Жинақтар мен қорларды жеп қоюдың кез келген түрі болашақта тек проблемаға әкеледі. Кез келген сапалы өзгеріс уақыт пен төзімділікті талап етеді.

Енді бағам мен пайыздық мөлшерлемелер туралы. Жоғары инфляция жоғары пайыздық мөлшерлемелерге әкеледі, өйткені қысқа мерзімді кезеңде пайыздық мөлшерлемелер инфляцияны тежейтін жақсы тетік болып табылады. Жоғары инфляция ел ішінде өндірілетін тауарлардың қымбаттауына әкеледі, сондықтан басқа елде инфляция төмен болса, бағам тұрақты болған кезде елге әкелінетін тауарлар ұлттық валютамен арзандайды. Сол себепті ұлттық валюта бағамы жергілікті және импортталатын тауарлардың құнын теңестіретін түзетуші буын болады. Бұл тетік қолмен реттелмейді, оны тек нарық реттейді. Еңбек өнімділігіне және бірегей ұсыныстарға әсер ететін негізді өзгерту керек.

Сондай-ақ бағамды ұстап тұрудың қолмен жүргізілетін тетіктері түрлі кэри-трейдтерге әкелуі мүмкін: бағам бекітілген, ал пайыздық мөлшерлемелер әртүрлі болғанда, валюталық тәуекел барынша азаятындықтан, шетелдік контрагенттер әрдайым жергілікті пайыздық мөлшерлемелерден пайда тапқысы келеді. Әрине, мұның бәрі белгілі бір уақытқа дейін ғана, ал бағам өзгермелі болмаса, теңгерімсіздіктер туындайды да, олар кейін біржолғы девальвацияларға әкеледі.

Қазақстан Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құрамында және құрылымы шамалас экономикалар бір-бірін толықтырмай, бір-бірімен бәсекелесетіні түсінікті, шын мәнінде солай болды да. Ресейде жаппай өндіріс жолға қойылған және білім сапасы жоғары болса, олармен бәсекелесу бізге өте қиын, сондықтан Ресейден импорттың өсіп жатқанын көріп отырмыз. Нарықты Ресейден жабу бізге қиын, сондықтан жалғыз жол – өзімізді бәсекеге қабілеттірек ету, ал бұл тек еңбек өнімділігін арттыру және бірегей тауарлар жасау арқылы ғана мүмкін.

Қазір біз проблемаларды монетарлық шаралармен, яғни пайыздық мөлшерлемелер мен инвестицияларды субсидиялау және өтімділік беру арқылы шешуге тырысып жатырмыз. Бірақ осылайша біз жоғары маржалы тауарларды, бірегей қызметтер мен жұмыстарды жасамаймыз, көбіне теңгерімсіздіктер туғызамыз.