Дағдарыста кімге көмектесу керек

Қазақстанда жүйе құраушы кәсіпорындардың тізбесі жасалыпты деп оқыдым. Тізбенің өзін көргенім жоқ, оны қандай қағидат бойынша жасағанын да білмеймін.

Мәселе тізбеде емес, таңдау қағидаттарында болар. Ресейде жүйе құраушы кәсіпорындар түсімнің көлемі мен қызметкерлер санына қарай, сондай-ақ маңызды экспорттаушылар қатарынан таңдалады. Бірақ бұл да басты нәрсе емес шығар.

Ең бастысы — көмектің не үшін қажет екенін және оның тұтастай экономика мен елге не беретінін түсіну. Өйткені ауқымды дағдарыс кезінде ірі кәсіпорындарды қолдау — көбіне жұмыспен қамтуды, қалалар мен ауылдардың, халықтың тіршілігін қамтамасыз етуді, қауіпсіздікті, сондай-ақ бәрі жөнделген соң салық төлейтін негізгі салық төлеушілерімізді сақтап қалуды білдіреді.

Мысалы, ел авиациясыз да, сумен жабдықтаусыз да, электр қуатынсыз да өмір сүре алмайды.

Тау-кен компаниялары (мұнай секторын қоса алғанда) — біздің өнімнің негізгі экспорттаушылары, олар елге валюта ағынын қамтамасыз етеді және негізгі салықтарды төлейді. Қазір оларға көмектеспесек, кейін экспорттайтын ешкім қалмайды.

Құрылыс секторы — еңбекті көп қажет ететін сала, мұнда мәселе көбіне жұмыспен қамту мен халықты қолдауға байланысты. Үлескерлерді де ұмытпауымыз керек.

Сонымен қатар жүйе құраушы кәсіпорындар арқылы басқа кәсіпорындарға да көмектесуге болады.

Мысалы, негізгі генерациялаушы кәсіпорындарға көмектесу арқылы электр қуатының құнын төмендетуге болады.

Энергияны көп тұтынатын кәсіпорындар жүйелі түрде жақсы көмек алады және өндіретін өнімінің өзіндік құнын азайтады.

Немесе жол жүруді субсидиялау арқылы тасымалдау тарифтерін төмендетуге болады.

Мұнда іріктеусіз, жүйелі тәсіл маңызды: тарифтің төмендеуі бәріне немесе зардап шеккен жекелеген салаларға бірдей болуы керек.

Сондай-ақ қолдау түрлерін ажырата білу қажет, олар өте көп. Біреуді салық төлеуден босатады, біреуге субсидия береді, біреуге мемлекеттік тапсырыс береді.

Мысалы, мұнайшыларға салықтық преференциялар берудің мәні жоқ. Өйткені олардың негізгі салықтары мұнай бағасына байланысты анықталады, баға төмен болғанда салықтар да ең аз болады. Оларға қолдаудың басқа түрлері керек: арзан қорландыру, мұнайды тасымалдауды субсидиялау, дағдарыс кезеңіне барлау келісімшарттарының мерзімін ұзарту, ең төменгі жұмыс бағдарламасын орындау міндетінен босату және міндеттемелерді орындамағаны үшін айыппұлдарды нөлге теңеу.

Құрылысшыларға қазір көбірек құрылысқа мемлекеттік тапсырыс, сондай-ақ арзан ипотека арқылы пәтерлерге сұраныс қажет. Қазір бәрібір салуға тура келетін инфрақұрылымды салған дұрыс. Инфрақұрылым бизнес үшін әрдайым тұрғын үй құрылысына қарағанда көбірек мультипликативтік әсер береді.

IT-компанияларға қатысты дау көп. Менің ойымша, IT-компанияларды қолдау дағдарыс кезінде ғана емес, бұл сала аяғынан тік тұрғанға дейін үнемі жүргізілуі керек. IT-компанияларға қолдаудың мүлде басқа нысандары қажет. Қазір бұл сала тірі емес, өлі дерлік, сондықтан оны салықтан толық босату керек, ал ең бастысы — қорландыруды тартуға және инвесторлардың құқықтарын қорғауға мүмкіндік беретін заңнамалық инфрақұрылым қажет.