Экономикамен не істеуіміз керек

Келіңіздер, «экономикамен не істеуіміз керек?» деген тақырыпта ой бөлісейік. Қалай болғанда да, біз қазір тұтынушылық сұраныстың күрт төмендеуі және соның салдарынан экономиканың барлық дерлік секторларында пайданың күрт азаюы жағдайында тұрмыз, себебі сұраныс қысқарған кезеңде ұсыныс та төмендейді. Алайда сұраныс қосымша шығынсыз-ақ түсіп кетуі мүмкін болса, өндірісті тоқтату немесе тіпті қысқарту — белгілі бір шығынды талап ететін оңай емес міндет. Сұраныс төмендеп жатқанда өзіндік құнның өсуі шығынға және өзге де салдарларға әкеледі.

Бірінші болып мұнайшылар зардап шекті: АҚШ-та мұнайдың кейбір сорттарының құны қазірдің өзінде теріс болып отыр, яғни өндіруші мұнайды қабылдасын деп үстіне ақы төлейді. Мұның неге байланысты екенін бағалау қиын, бірақ, сірә, қоршаған ортаны ластағаны үшін салынуы мүмкін айыппұлдарға байланысты болар: кәдеге жаратқаннан гөрі сақтағаны үшін қосымша төлеген оңайырақ. Ресей мен Сауд Арабиясының келісімге келе алмауы мұнай құнының төмендеуіне, сөзсіз, әсер етті, бірақ менің ойымша, коронавирус салдарынан жаһандық деңгейде мұнайға сұраныс құлдырағандықтан, баға бәрібір қазіргі мәндерге түсер еді. Әрине, қазіргі жағдайда сұраныс карантин мерзімі мен вирусқа қарсы күреске байланысты болады. Жақын арада вакцина немесе тиімді дәрі ойлап табылмаса, күрес кемінде тағы жарты жылға созылады, ал бұл мұнай бағасы осы уақыттың бәрінде, тіпті одан да ұзақ уақыт төмен деңгейде қалады деген сөз, өйткені одан кейін жиналып қалған барлық қорды да өткізу керек болады.

Мұндай шок көптеген мұнай кен орындарының консервацияланып немесе мүлде жабылып қалуына әкелетіні сөзсіз, себебі олар қазіргі жағдайда аман қала алмайды. Алдағы айларда ұсыныс төмендейді де, өзіндік құны ең арзан елдер нарықты иеленеді. Алайда вирус жеңілген кезде мұнай құнының өскенін көреміз, ал бұл өсім болашақта пандемияның ұзақтығына байланысты болады: мерзім неғұрлым ұзақ болса, баға соғұрлым жоғары болады.

Шын мәнінде, мұнай саласы Қазақстан үшін негізгі сала болып табылады, бүкіл экономика соның үстіне құрылды. Бюджетке түсетін барлық түсімнің жартысынан астамы тікелей немесе жанама түрде мұнай саласына байланысты, сондықтан қазіргі жағдайда бюджет түсімдерінің қысқарғанын көреміз.

Дегенмен тұтынушылық сұраныс құлдыраған кезеңде оның орнын толтыру немесе өтеу қажет. Бізде сұраныстың қысқаруы көбіне екі себепке байланысты болады: 1) халық табысының азаюы, 2) дағдарыстың белгісіздігі және осы кезеңде аз тұтынуға бейімділік.

Бірқатар ірі қалаларда карантин енгізілгеннен кейін қызмет көрсету саласы, мейрамхана бизнесі, туризм, қонақ үй бизнесі, жолаушылар тасымалы, сауда орталықтарының иелері, түрлі демалыс орталықтары және соған ұқсас салалар зардап шегеді. Қызмет көрсету саласының біздің ЖІӨ-дегі үлесі соншалықты үлкен емес, бірақ бұл сала көптеген жұмыс орнын қамтамасыз етеді. Сондықтан қазір қызмет көрсету саласындағы түспей қалған табыстарды қолдау — басты міндеттердің бірі.

Пандемияның әсеріне ұшырауы мүмкін келесі сектор — тұрғын үй құрылысы секторы, себебі белгісіздік кезеңінде адамдар тұрғын үй сатып алуға бейім емес, ал пәтерді ипотекаға алуды жоспарлағандар болашақ табыстың белгісіздігін ескеріп, бұл бастамаларын, сірә, кейінге қалдырады.

Сұраныстың төмендеуімен импорт айтарлықтай қысқарады, бұл теңге бағамына оң әсер етуі мүмкін (қысым азаяды), бірақ логистика секторына кері әсерін тигізеді. Тауар аз тұтынылса, тасымал да аз қажет.

Құрылыс секторының қысқаруы құрылыс материалдарын — цемент, құрғақ қоспалар, арматура және т.б. өндірушілерге де сөзсіз әсер етеді.

Жалпы, барлық салалар жақын арада пандемиядан әртүрлі дәрежеде зардап шегеді.

Әрине, «не істеу керек және қалай әрекет ету керек?» деген сұрақ туындайды. Қазіргі жағдайда барлық міндет тез енгізуді талап ететін қысқа мерзімді және орта мерзімді міндеттерге саяды.

Қысқа мерзімді міндет — вирустың таралуын тоқтату, сөйтіп әдеттегі жұмыс ырғағына оралу. Ол үшін, менің ойымша, қазір барлық тиімді шаралар қабылдануда. Қазір басты нәрсе — бізге берілетін барлық ұсынымды орындау: үйде болу, қолды жуу, бетперде тағу, қашықтықты сақтау, ештеңеге қол тигізбеу және белгілері болса жедел жәрдем шақыру. Вирусты жеңудің басқа жолы жоқ.

Қысқа мерзімді міндеттерге коронавирустан зардап шеккен халық топтарының түспей қалған табыстарын уақытша өтеу де жатады. Мұнда екі міндет шешіледі — сұранысты қолдау және әлеуметтік қамсыздандыру.

ШОБ пен ірі бизнес те кем зардап шекпейді, оларға да көмек қажет болады. Мұнда нұсқа көп, бірақ әр секторды жеке зерттеп, қолдау шараларын ұсынған жөн.

ШОБ бойынша негізінен шығынды қысқартуға немесе төлемдерді кейінге қалдыруға бағытталған шаралар пакеті жарияланған болса, ірі бизнеске қатысты әзірге ешқандай шара жоқ. Маған қазірдің өзінде құрылыс секторы туралы ойлану керек сияқты. Құрылыста қазір басты нәрсе — басталғанды аяқтау және салынғанды сату.

Менің ойымша, қазір басталған барлық объект бойынша пәтерлерді ипотекаға үлестік сатуға рұқсат беру және сатып алынатын тұрғын үйдің құны бойынша 7-20-25 бағдарламасын кеңейту орынды болар еді.

Табиғи монополиялар қазір аз зардап шегеді, өйткені электр қуатын, суды және жылуды дағдарысқа қарамастан тұтына береді, сондай-ақ бағасы соншалықты түспеген қатты пайдалы қазбаларды жер қойнауын пайдаланушылар да аз зардап шегеді. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада онда да төмендеу болады.

Ауыл шаруашылығы мен тамақ өнеркәсібі де онша қатты зардап шекпейді.

Қазір бір нәрсені дамыту қиын болады, бірақ ішкі сұранысты қамтамасыз ету үшін халықтың табысын арттыру керек.

Сондықтан қазір көп жұмыс орнын талап ететін, бірақ жоғары біліктілікті қажет етпейтін немесе ол біліктілікті өте қысқа мерзімде алуға болатын нысандарды салуға кірісу қисынды болар еді. Қазіргі жағдайда кеңейе алатын жалғыз сала — ауыл шаруашылығы. Сондықтан, мысалы, суару жүйелерін қалпына келтіріп, суарылатын жер көлемін арттыруға болар еді. Ауылдық жерде жол салуды, сондай-ақ өткізу нарықтарына дейінгі жолдарды салуды бастау керек.

Табиғи монополиялардың өзіндік құнын қарап көруге болады, өйткені тарифке, әдетте, инвестициялық шығындар да енгізіледі, оларды қысқа мерзімге кейінге қалдырып, өзіндік құнды белгілі бір кезеңге, кемінде бір-екі жылға төмендетуге болады. Тарифті азайту үшін арзан электр қуатын өндірушілерге көбірек көңіл бөліп, оны көбірек сатуға мүмкіндік беру керек. Мұнда зерттеп көру қажет, менің ойымша, бұл күрделі міндет емес. Бағасын мемлекет реттейтін газға да дәл осы қатысты.

Жақында егіс науқаны басталады, сондықтан егіншілік кәсіпорындарына егіс көлемін ұлғайтып, қосымша жұмыс орындарын құруы үшін көбірек ақша берген орынды болар еді. Бұл жағдайда басты нәрсе — ұйықтап қалмай, оны тез әрі сапалы жасау, ол үшін әлі бір ай бар.