ЭКСПО-дан кейін девальвация болады ма

Теңгенің АҚШ долларына қатысты мүмкін девальвациясы туралы жиі оқып, жиі естіп жүрмін. Сонымен бірге бағамға мүлде қатысы жоқ популистік мәлімдемелер айтылады. Мысалы, ЭКСПО аяқталады да, бәрі бітеді, бағам девальвацияланады дейді.

Кейін Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ККБ-ге ақша берді, бұл ақша массасын арттырып, бағамға әсер етеді, өйткені баспа станогын қосты деген нұсқаны алға тартады.

Қазір екінші деңгейдегі банктерге арналған жаңа көмек бағдарламасы туралы да дәл осыны айтып жүр.

Мұндай мәлімдемелер, жұмсақ айтқанда, адамдардың елімізде болып жатқан экономикалық үдерістерден мүлде қашық екенін ғана көрсетеді деп айту керек.

Алдымен біздің елде девальвация деп нені түсінетінімізден бастайық. Бізде девальвация деп валютаның қысқа мерзім ішінде күрт құнсыздануын түсінеді (біздің түсінігімізде бұл — 1-2 күн).

Енді еркін өзгермелі бағамға көшкеннен кейін мұндай сценарий мүлдем мүмкін емес, өйткені теңгенің АҚШ долларына қатысты тіркелген бағамы енді жоқ. Сондықтан девальвация туралы айтудың өзі қате әрі өзекті емес.

Теңге бағамына қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді және орта мерзімді перспективада әсер ететін факторлар туралы айтуға болады.

Қысқа мерзімді перспективада теңге бағамы қазір, шын мәнінде, тек екі факторға — ресей рублі мен мұнай бағасына тәуелді.

Орта мерзімді перспективада төлем балансын, сондай-ақ инфляция мен ақша массасы сияқты экономикалық факторларды да ескеру керек.

Ұзақ мерзімді перспективада еңбек өнімділігіне және оның АҚШ-тағы және басқа елдердегі өсім қарқынынан артта қалуына қарау керек.

Енді банктерге көмек көрсету және өтімділік беру туралы. Банктерде қазір өтімділікпен проблема жоқ, мұны Ұлттық Банктің өз ноталары арқылы стерилизациялаған массасының сомасы көрсетеді. Ол жерде орасан зор сома тұр, бұл банктерге ақша емес, капитал қажет екенін білдіреді. Бұл мүлде бөлек нәрселер. ЕДБ-ге көмек көрсетілген кезде, бұл көмекті Ұлттық Банк бірден қайта сіңіріп алады. Сондықтан баспа станогы туралы айту ақылға қонымсыз әрі қате.

Елдегі бағамға қысым жасауы мүмкін ақша массасын арттыру үшін мыналар қажет:

1. Ұлттық Банк пайыздық мөлшерлемелерін төмендету. Бұл ЕДБ үшін ақшаны реттеушіде ұстағаннан гөрі кредит бергені тиімді болуына әкеледі және экономикаға ақша массасының келуіне септігін тигізеді. Сонымен қатар бұл девальвацияға емес, көбіне инфляцияның өсуіне әкеледі. Ал болашақта инфляцияның өсуі бағамға әсер етуі мүмкін, бірақ бұл әсер орта мерзімді болады.

2. Экономикалық белсенділіктің өсуі. Өсу кезеңінде кредит алуға қабілетті қосымша жобалар пайда болады, бұл ЕДБ тарапынан кредиттеудің артуына алып келеді, ал ол да ақша массасының өсуіне әкеледі.

Сондықтан алдағы жылдары біз девальвацияны мүлде көрмейміз, ал теңгенің АҚШ долларына қатысты құнсыздану қарқыны негізінен қысқа мерзімді перспективада көбіне сыртқы факторларға, ал орта және ұзақ мерзімді перспективада ішкі факторларға тәуелді.

Егер құнсыздану доллар мен теңге арасындағы мөлшерлеме айырмасы шегінде және инфляция деңгейінде болса, бұл қалыпты үдеріс, ол халықтың депозиттерінің құнсыздануына ешқандай әсер етпейді және дедолларизация үдерісін жеделдетеді. Мысалы, егер бір жылдан кейін доллар 350-360 теңге тұрса, бұл девальвация емес, қалыпты экономикалық үдерістер шеңберіндегі құнсыздану.