2017 жылғы жолдау мен 2016 жылғы жолдау: екі рет қайталауға тура келеді

Жолдауды оқи отырып, дамудың көптеген дұрыс басымдығын байқауға болады. Бірақ менің ойымша, мұндай құжаттың басты проблемасы – оның мүлде орындалмауында. 2016 жылғы Президент жолдауының орындалуына жылдам талдау жасасақ, былтыр айтылғанның көбі 2017 жылға ойысып кеткенін, көптеген мәселенің шешілмегенін көреміз. Дегенмен экономикалық сарапшылар айтып жүрген кейбір тапсырмалардың пайда бола бастағаны маңызды.

ЕДБ-ге стресс-тестілеу жүргізу, жұмыс істемейтін несиелерді анықтау, оларды есептен шығару және банк секторын қосымша капиталдандыру көзделген болатын. Мәселелерін шеше алмаған банктер нарықтан кетуге тиіс еді.

Нәтижесінде стресс-тестілеу басталған кезде тым көп сомады есептен шығаруға тура келетіні және ондаған ЕДБ банкротқа ұшырауы мүмкін екені белгілі болды. Сондықтан бұл міндет еш орындалмады және кейінгі жылдарға ауыстырылды.

Сондай-ақ Ұлттық Банктің институционалдық кемшіліктерін түзету және мүдделер қайшылығын туғызатын субъектілерді – БЖЗҚ-ны, Проблемалық активтер қорын және басқа да қаржы институттарын одан шығару көзделген еді. Мұның ешқайсысы жасалған жоқ, оның үстіне мемлекет БЖЗҚ активтерін қайта бөлудегі рөлін күшейтті, ал міндет 2016 жылы зейнетақы активтерін қазақстандық және шетелдік жеке басқарушы компанияларға беру болатын.

Оң жағынан тек пайыздық мөлшерлемелердің азды-көпті түсінікті тетігінің енгізілуін ғана атап өтуге болады.

Үкімет Ұлттық қорды пайдаланудың жаңа тұжырымдамасын әзірлейді, салықтық әкімшілендіруді қайта қарайды және бюджеттік бағдарламаларға ревизия жүргізеді деп болжанған еді.

Өкінішке қарай, бұл бағытта тек бюджеттік бағдарламаларға ревизия жүргізілді деп айтуға болады. Бірақ бұл шара, айтпақшы, айтарлықтай үнемдеу бермеді, бюджеттің шығыс бөлігі де едәуір қысқарған жоқ. 2017 жылы тапсырмалардың бірі ретінде бюджеттік бағдарламаларға ревизия жүргізу тағы да көрініс тапты.

Үкімет жекешелендірудің жаңа бағдарламасын ұсынуға, ал үш негізгі мемлекеттік холдинг шағын ұйымдарға айналуға тиіс болатын.

Іс жүзінде жекешелендіру жоспарына ұқсас бір нәрсе жасалды, ал негізгі күш (және орасан зор ақша қаражаты) «Самұрық-Қазынаны» трансформациялауға жұмсалды, оның шағын ұйым құрумен де, жекешелендірумен де ешқандай ортақтығы жоқ. Жаңартылған жоспар бойынша жекешелендірудің өзі айтарлықтай кешіктірілуде, сондықтан 2017 жылы жекешелендіру бойынша тапсырма тағы берілді. Дегенмен жаңа жолдауда жекешелендіру ғана емес, қор мен «Бәйтерек» және «ҚазАгро» холдингтерін трансформациялау туралы да айтылады.

Өткен жолдауда төртінші бағыт ретінде ірі трансұлттық компанияларға екпін жасай отырып инвестиция тарту бағдарламасы, сондай-ақ алты макроаймақ бойынша жекелеген бағдарламалар құру таңдалған еді. Өкінішке қарай, макроаймақтар бойынша бағдарламалар жұртшылыққа ұсынылған жоқ, трансұлттық компаниялар бізге асығып жатқан жоқ. Қолайлы инвестициялық климат қалыптастыру құралы ретінде инвестициялық климатты жақсарту жөніндегі егжей-тегжейлі жоспар жазу көзделген болатын. Сонымен қатар үкімет жанынан инвестициялар жөніндегі кеңес құру жоспарланған еді. Жаңа бағдарламада енді экспорттық кеңес туралы сөз болып отыр.

Осылайша, 2017 жылы өткен жолдаудағы бірқатар тапсырманың жүйелі түрде ауысқанын, сондай-ақ іске асыруға тиісті жаңа тапсырмаларды көріп отырмыз.

Жолдаудың атауын талдаудың мәні жоқ, мазмұндық бөлігі қызықтырақ. Онда цифрлық технологиялардың дамуына серпін беруге тиіс «Цифрлық Қазақстан» деген жаңа бағдарламаның пайда болатынын көреміз. Мемлекетте онлайн-қызметтерді дамыту тәжірибесі бар, соның ішінде «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы арқылы да. Алайда мемлекеттік органдарда смартфондар мен гаджеттерді пайдалануды шектеудің соңғы үрдістері жаңа технологияларға және цифрлық технологияларды енгізуге деген нақты көзқарасты көрсетеді.

Одан әрі IT-инфрақұрылымды және оптикалық талшықты дамыту, оған негізгі экономикалық субъектілерге қосылу мүмкіндігін беру көзделеді. Негізі, бұл бағыт таза коммерциялық болып табылады және оны мемлекет емес, жеке компаниялар дамытуға тиіс.

Экономикалық өсудің базасы ретінде ақыры жоғары қайта өңдеу салалары емес, базалық салалар атала бастады, бұл туралы көптеген сарапшы жазған болатын.

Өндірілетін тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді экспорттауға екпін жасалады, ол үшін бірыңғай экспорттық стратегияны әзірлеуге тиіс үкімет жанындағы тағы бір кеңес құрылады. Дегенмен бизнес тарапынан экспортты қолдаумен «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы айналысуға тиіс, ал негізі экспортқа қатысты проблемаларымыз саясаттың болмауынан емес, күрделі бюрократиядан, кедендік ресімдеуден және ҚҚС-ты қайтарудан туындап отыр. Экспорттаушылар алдындағы кедергілерді жоюға екпін жасау қисындырақ болар еді.

Жолдауда біршама қисынсыз нәрселер бар.

Бір жағынан, базалық салаларды дамыту және жаһандық өндірістік тізбекке кірігу туралы айтылса, екінші жағынан, электромобильдерді ірі тораптық құрастыру өндірісіне назар аударылады, бұл жоғарыда айтылған өлшемдерге анық сәйкес келмейді.

Сондай-ақ әзірлеуді қажет ететін қосымша құжат – Қазақстанның инвестициялық стратегиясы пайда болады. Инвестициялық стратегия деп нені түсінетінін айту қиын, менің ойымша, бұл құжатты біз көрмейтін шығармыз, бұрын әзірлену керек болған көптеген құжат сияқты.

Тау-кен металлургиясы және мұнай-газ кешенін дамыту бөлімі қуантты. Сараптамалық қауым айтқан нәрсе жолдауда көрініс тапты. Атап айтқанда, геологиялық барлауды дамыту, көптен күткен Тау-кен кодексін қабылдау және жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуға өзгерістер енгізу туралы сөз болып отыр. Ел үшін экономикалық өсу драйвері тұрғысынан бұл – ең маңызды тармақ.

Соңғы кездегі басқа стратегиялық құжаттардағыдай, мұнда да агроөнеркәсіптік кешенді дамытуға екпін жасалған. Бірақ агроөнеркәсіптік кешен орасан зор реформаларды қажет етеді, менің ойымша, жолдауда олардың бәрі көрсетілмеген. Оның үстіне жолдауда мемлекет жеке бизнестің орнына және оған тиімді даму жолын, сондай-ақ екпін жасалатын ауыл шаруашылығы субъектілерін айқындап отыр. Менің ойымша, жекелеген субъектілерді немесе салаларды бөліп көрсету онша дұрыс та, қисынды да емес. Барлығы тең қолдау мен тең мүмкіндіктер алуға тиіс.

Мысалы, жеке қосалқы шаруашылықтарға және ұсақ фермерлік шаруашылықтарға екпін жасалады. Алайда бұл өндірушілер негізінен қол еңбегін пайдаланады, олардың механикаландыру және қарқындандыру деңгейі өте төмен, макродеңгей тұрғысынан бұл субъектілер ауылдағы еңбек өнімділігін арттырмайды, ал бұл – басты проблема, сәйкесінше оларды қолдау агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға әкелмейді.

Жол және логистикалық инфрақұрылымды дамытумен толық келісемін, бұл бағыттың дамуы үлкен сұрақ туғызбайды.

Құрылыс саласы бөлігінде, менің ойымша, арбаны атының алдына қойған, өйткені экономикалық өсу драйвері урбанизация бола алады, бірақ құрылыс саласы емес, ол іс жүзінде урбанизацияның және қаланың дамуына қолайлы жағдай жасаудың құралы болып табылады.

Әзірге мемлекеттің тұрғын үй нарығындағы әрекеттері теріс әсер етіп отыр, өйткені тең емес бәсеке мен тиісті сұраныспен расталмаған теңгерімсіз тұрғын үй ұсынысы қалыптасады. Сондықтан мемлекеттің қалалық инфрақұрылымды дамытуға және ипотеканы субсидиялауға екпін жасауы қисынды. Негізі, «Нұрлы жер» бағдарламасы шеңберінде осыған қарай бара жатыр. Алайда тұрғын үй мәселесі ең өткір тұрған Алматы мен Астанада «Нұрлы жер» қалай іске асырылатыны туралы сұрақ ашық күйінде қалып отыр.

Еңбек нарығын дамыту шеңберінде жұмыспен қамту орталықтарын реформалау және онлайн-платформа құру ұсынылады, бұл – оң бағыт.

Сондай-ақ жолдауда ШОБ-ты дамытуға үлкен рөл берілген, ол үшін бизнесті дерегуляциялау жөніндегі жүйелі шараларды – үшінші құжатты әзірлеу ұсынылады.

Жолдауда, жоғарыда жазғанымдай, тағы да жекешелендіру, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» холдингін трансформациялау және «ҚазАгро» мен «Бәйтеректі» қайта ұйымдастыру туралы айтылады. Менің ойымша, мұнда жай ғана қолданыстағы үдерістер көрсетілген, үлкен өзгерістерді көрмейміз. Жекешелендіруді жеделдету және тиімсіздігін баяғыда көрсеткен кейбір мемлекеттік холдингтерді жою ақылға қонымдырақ болар еді. Бұл тек квазимемлекеттік лоббидің біршама күшті екенін көрсетеді.

Жолдауда қаржы секторы туралы да қайта айтылады. Бірақ өткен жолдауда болмаған ең маңызды тармақ – аудиторлардың жауапкершілігін күшейту және корпоративтік басқаруды жақсарту. Себебі банк секторының нашар жағдайының себебі нашар несиелер емес, банктердің тиісті деңгейде басқарылмауы, ал нашар несиелер проблемасын шешу арқылы мемлекет себеппен емес, салдармен күресіп отыр.

Тағы да бюджет шығыстарын оңтайландыруға, мемлекеттік бағдарламаларға ревизия жүргізуге және салық түсімдерін ұлғайту мақсатында салықтық әкімшілендіруді қатайтуға екпін жасалады.

Президент 2025 стратегиясын әзірлеу туралы тапсырма беретінін ескерсек, бұрын әзірленген стратегия мақұлдау таппаған деп болжауға болады.

Жалпылап айтқанда, басты мәселе – Президент жолдауларының орындалуы. Тәжірибе көрсеткендей, үкімет тапсырмаларды орындауда ақсап жатыр, бұл міндеттердің өздері едәуір өршіл ме, әлде мемлекеттік органдардағы тетіктер тым бюрократияланған ба дегенді көрсетеді.