Зәулім сарайға алдымен ақша табу керек

Бүгін 2016 жылы жылжымайтын мүлік бағасы 20 пайыздан астам төмендегенін оқыдым. Бұл таңқаларлық емес, оның көптеген себебі бар. Мұның жақсы немесе жаман екені түсініксіз, ал менің ойымша, бұл өте жаман, сондықтан кейбір жайттарды қазір түсіндіруге тырысамын:

1. Халық табысының азаюы. 2015 жылғы девальвациядан кейін халықтың табысы айтарлықтай төмендеді. Әрине, бізге Қазақстандағы инфляция небәрі 8,5 пайыз деп сендіреді, алайда пәтер сатып алуға қабілетті адамдар кемінде 30 пайыз инфляцияны сезінді. Бұл орта таптың жылжымайтын мүлік сатып алуға ақшасы қалмайтынын білдіреді, себебі әрқашан алдымен базалық қажеттіліктер өтеледі. Сондықтан бұл сұраныстың қысқаруына әсер етті, ал бұл құрылыс компанияларын пәтер бағасын төмендетуге итермеледі.

2. Тұрғын үй салса, экономикаға көмектеседі деген мемлекеттік миф және экономиканы ынталандыруға арналған барлық мемлекеттік бағдарлама тұрғын үй құрылысын арттыруға негізделді. Бұл неге әкелді? Бұл тұрғын үй нарығында, әсіресе арзан тұрғын үй бойынша, тиісті сұраныспен қамтамасыз етілмеген өте үлкен ұсыныстың пайда болуына әкелді. Иә, бұл құрылыс объектілері елдің ЖІӨ-сін өсірді, бірақ нәтижесінде тұрғын үй нарығында орасан зор теңгерімсіздік тудырды, болашақта қосылған құн әкелмейтін көп капиталды өлі активке айналдырды және құрылыс саласына соққы беріп, оны қисық әрі тиімсіз салаға айналдырды. Өйткені, шындығында, мемлекеттік тапсырысқа қолы жететін құрылыс компаниялары ғана аман қалып жатыр, ал орта және шағын құрылыс компаниялары көзден ғайып болады, себебі тиісті сұраныссыз мемлекетпен бәсекелесу мүлде мүмкін емес.

3. Банктердің кепілдік мүлкінің азаюы. Бұл жанама түрде банк секторына да соққы болады. Көптеген несие, әсіресе проблемалық несие жылжымайтын мүлік кепілімен берілген. Кепіл құны төмендегенде, банктерде қосымша провизиялар пайда болады. Қазіргі банк дағдарысы аясында провизиялардан болатын қосымша шығын арқадан салынған соққы сияқты болады, ал мұнда біздің мемлекетте оң қол сол қолдың не істеп жатқанын білмейді деген сұрақ әрдайым туындайды.

Шын мәнінде не істеу керек:

1. Бүкіл әлемдегідей, артық өндіріс болса, өндірісті қысқарту керек. Сондықтан мемлекет тұрғын үйдің тікелей құрылысын тоқтатуы тиіс. Соңғы оқиғалар аясында бұл шенеуніктер үшін де қауіпті.

2. Қазір жылжымайтын мүлік нарығында ұсынысты емес, сұранысты ынталандырған дұрыс. Ол үшін таңдамалылықсыз және нақты құрылысшыларға бейімдемей берілетін арзан ипотека, яғни қалаған әрбір адамға арналған жай ғана арзан ипотека қажет.

3. Мемлекет ақшаны тұрғын үй салудан гөрі инфрақұрылым салуға - жолдарға, темір жолдарға, индустриялық аймақтарға, газдандыруға және т.б. бағыттағаны жөн. Болашақта мұның бәрі өндірістік инфрақұрылымның бір бөлігі болып, бос тұрып, тозғаннан гөрі пайда әкеледі.

Егер мемлекет біздің әрбір тұрғынымыз зәулім сарайда тұрғанын қаласа, бұл жақсы, бірақ адамдар зәулім сарайда тұруы үшін, алдымен сол сарайларға ақша табу керек. Сондықтан қанша, қашан және кімге салу керегін нарықтың өзі анықтайды. Инфрақұрылыммен қамтамасыз етіңіздер, құрылыс пен пайдалануға беру кезіндегі бюрократия мен барлық созбалаңды алып тастаңыздар, халыққа ипотека беріңіздер, осы жеткілікті. Құрылыс саласына аюдың қызметін көрсетудің қажеті жоқ.