Қолмен басқарылатын қияр

Бағамен қолмен күресу – иттің бүргесін қолмен теріп алумен немесе тарақандарды тәпішкемен таптаумен бірдей.

Бағаны қолмен реттеу әдістері ешқандай жақсылыққа апармайды. Өз өмірімнен және бизнес тәжірибемнен екі мысал келтірейін, олар нарықтық құралдармен реттелетін баға әлдеқайда тиімді екенін айқын көрсетеді.

1. Қияр. Халық қияр бағасына қатты наразы болды. Айтуынша, 1000–1500 теңге – нарықтық баға емес. Жаңа жыл алдында екі Magnum дүкенінде қияр 1 келісі 575 теңгеден сатылғанын көпшілік байқамаған да шығар. Мұндай баға өндірушінің қалауымен емес, өзге факторлардың әсерінен қалыптасқаны анық. Бағасы төмендетілген кез келген тапшы тауар сияқты, қияр сөреде екі сағаттан артық тұрмады.

Нәтижесі қандай болды? Біріншіден, дүкендегі арзан қияр туралы ақпаратты білген әркім бұл жаңалықтан автоматты түрде пайда тапты. Қияр әкелінгенін біліп, барасың, бүкіл көлемін сатып аласың да, жолдың арғы жағында 1000 теңгеден сатасың. Мұндай жағдайда кім ұтады? Дұрыс, не дүкен директоры, не оның туысы, не басқа бір делдал, бірақ қияр өндірушісі емес. Ал қаладағы баға 1000 теңге болып тұрған күйі қала берді.

Алайда Жаңа жыл мерекесінен кейін, сұраныс түскен соң, қияр бағасы бұрынғы қалпына оралды.

Сонымен, қолмен реттеу бағаның төмендеуіне әкелмеді, өндірушілерге қысым жасап, өндірмейтін делдалдарға пайда тапқызды. Мұны жоғары бағамен күрес желеуімен өндірушілерді жүйелі түрде құртып жіберу деп атайды.

Шын мәнінде, мұндай әрекеттерден өндіріс шығынды болып қалса, өндіруші бизнесін дамыта да, кеңейте де алмайды, салық төлей де, несие ала да алмайды, одан әрі тізбек бойынша солай жалғасады.

Оның орнына әлдеқайда тиімді шара – «Қазагро» қорындағы кредиттеудің бизнес-процестерін жеделдету, жылыжай шаруашылықтары үшін инфрақұрылым құру, электр энергиясы мен газға тарифтерді пысықтау болар еді. Мысалы, жылыжайларға арналған электр энергиясының арнайы тарифтік торы көмектесер еді. Қысқасы, қияр мен қызанақтың бағасы өспеуі үшін жылыжайларды ауқымды түрде салуға жағдай жасау қажет.

2. Пияз. Пияздың бағасы екінші жыл қатарынан 1 келісі 20–30 теңге деңгейінде тұр. Сақтау шығындарын ескергендегі пияздың өзіндік құны да сол 20–30 теңге. Ештеңені реттеудің қажеті жоқ. Пияздың бағасы мұндай төмен деңгейде тұр, өйткені бізде ол артығымен өндіріледі және ауа райына іс жүзінде тәуелсіз. Осы тұрғыдан алғанда, пияз – таза нарықтық өнім.

Артық ұсыныс жағдайында тауардың бағасы өспейді. Инфляциямен күресудің ең жақсы құралы – жоғары бәсеке және нарықтағы тауар ұсынысының молдығы, сонда баға әрдайым табиғи инфляция мен өзге де нарықтық факторлар шеңберінде, ең аз үстемемен өседі.

Алайда басқа да қозғаушы себеп бар: егер үкімет қазір пияз өндірушілерінің көпшілігі әрең күн көріп отырғанына және өз жобаларының шығындылығынан жай ғана жабылып қалатынына назар аудармаса, бір жылдан кейін пияздың бағасы бұрын-соңды болмаған биіктікке шығады. Сонда билікке пияздың бағасын қайтадан қолмен реттеуге тура келеді.

Бұлай болмауы үшін қазір жүйелі қолдау шараларын жүзеге асыру керек, атап айтқанда: көктемгі дала жұмыстарына арзан қаржыландыру беру; пиязды әділ бағамен қоймаға сатып алып, көктемде сату; пиязды өткізу нарықтарына тасымалдауға субсидия беру; шетелдік нарықтарға шығуға көмектесу және тағы басқалар.

Бірақ бізде жүйелі шаралардан гөрі қолмен реттеуді артық көреді.