Теңге неге қайта-қайта құнсызданады

Қазақстандағы өндірістің басым бөлігі импортқа тәуелді. Сонымен қатар біз өзге елдерден өте көп өнім әкелеміз. Әрине, девальвация Қазақстан ішіндегі өндірушілерге қысқа мерзімде ғана әсер береді, оның өзі тек еңбектің құнын арзандату есебінен ғана.

Алайда орта мерзімді перспективада еңбек құны өседі, біз өнеркәсібіміздің бәсекеге қабілетсіздігіне қайта келеміз. Өкінішке қарай, біздің валютамыз қайта-қайта құнсыздана береді.

Бұлай болмауы үшін өнеркәсіп құрылымын сапалы түрде өзгерту қажет, өйткені арзан теңге қолмен істейтін еңбектің көбеюін ынталандырады, ал жаңа технологиялар есебінен қарқындандыру мен өнімділікті арттырудың рөлін төмендетеді. Мұнда екі басты фактор бар.

Біріншіден, теңге арзан болғанда жабдық пен жаңа технологиялардың құны айтарлықтай өседі. Бизнесте ақша да, қаржыландыру да жоқ, сондықтан еңбек ресурстарын көбейту арқылы оның орнын толтыруға тура келеді. Өте қарапайым мысал: тауарларды қаптау процесін механикаландыру үшін тиісті жабдықты сатып алуға ақша керек. Өндірушіде ақша жоқ, ал тауарды қаптау қажет. Сондықтан ол қосымша жұмыс күшін жалдап, өндірістің экстенсивтілігін арттырады.

Екіншіден, қолмен істейтін еңбек механикаландырылған еңбекпен салыстырғанда бәсекеге қабілетті болады. Жаңа шетелдік жабдықты сатып алу тиімсіз болып шығады, өйткені оның құны мен қызмет ету мерзімі қазіргі жалақы деңгейінде қолмен істейтін еңбекті пайдаланудан қымбатқа түседі. Алайда еңбекақы төлеу шығындары өсе бастағанда (ал олар өсуге тиіс, себебі инфляция мен өмір сүру деңгейінің артуы осыны талап етеді) бұл бәсекеге қабілеттілік жоғалады. Жаңа жабдық қажет екенін түсінген кезде ұлттық валюта қайтадан арзандайды да, бәрі бұрынғы қалпына түседі.

Бұл мәселені шешу үшін ақша-кредит саясатына саналырақ қарап, өндірушілерді тек ағымдағы қолдау туралы ғана емес, болашақтағы бәсекеге қабілеттілік туралы да ойлау керек.

Қазақстандағы өнеркәсіптік өнім өндіруші кәсіпорындардың қызметтері мен тауарларының бағасының өзгеруін, сондай-ақ инфляцияны қарастырайық.

2015 жылғы жылдық инфляция 17,6% болды, ал сол жылы Қазақстанда өнеркәсіптік өнімнің құны 26,3%-ға өсті. Жыл басынан бері өнеркәсіптік өнім 13,2%-ға қымбаттады, ал инфляция небәрі 5,4% болды.

Өндірілген өнімнің құны өсіп, ал инфляция өспеуі мүмкін бе? Бұл тек қысқа мерзімде, тауар қалдықтары бар және сатып алу қабілеті күрт төмендеген кезде ғана мүмкін. Басқаша айтқанда, өндірушілер қоймаға жұмыс істейді, бөлшек сауда желілерінің маржасы қысқарады, көпшілігі зиянға жұмыс істей бастайды.

Тағы бір таңғаларлық жағдай бар: 2016 жылдың қаңтар–шілде кезеңінде сауда өткен жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 4,7%-ға төмендеді, бұл сатып алу сұранысының қысқарғанын көрсетеді. Бұл өндірушілерге де әсер етеді. Өндіріс әрдайым сатылымдармен салыстырғанда уақыт бойынша кешігеді, мұнда екі мәселе бар.

Біріншіден, өндірілген өнім құнының өсуі әрдайым елдегі болашақ инфляцияның индикаторы болады. 8 айда бағаның 13,2%-ға өскені, ал инфляцияның 5,4% болғаны Ұлттық Банктің инфляцияны жасанды түрде тежеуі келесі жылы тек кейінге қалдырылған инфляцияға әкелетінін және экономикалық өсумен де, халықтың әл-ауқатымен де ешқандай байланысы жоқ екенін көрсетеді.

Екіншіден, бөлшек сауда көлемінің құлдырауы — елдегі болашақ өндіріс құлдырауының индикаторы, өйткені кейінгі тапсырыстар ел әл-ауқатының өзгеруіне ілесе азая түседі.

Мұндай жағдайда қарапайым сұрақ туындайды: не істеу керек? Кем дегенде, үкімет пен Ұлттық Банктің жалпыэкономикалық мақсаты қандай екенін анықтап алу қажет.

Егер бұл мақсат экономикалық өсу мен халықтың әл-ауқатының артуы болса, онда бағыт бір басқа, және бұл мақсаттарға жету үшін қазіргі әдістерден мүлде өзгеше тетіктер керек.

Егер мақсат — елдегі бюджет түсімдерін орындау және ақша массасын қысу есебінен инфляцияны жасанды түрде тежеу болса, онда бұның экономикалық өсу мен халықтың әл-ауқаты мақсатына ешқандай қатысы жоқ.