Дағдарыс кезінде инфрақұрылым салу керек, ал тұрғын үйді – экономика өсіп тұрған кезде

Көптеген экономистердің, сарапшылар мен қоғам қайраткерлерінің пікірін тыңдаймын. Дағдарысқа қарсы бағдарламаның нақты мәселелерін талқылағанда олардың барлығы дерлік бір нәрсені айтады: нарықты ырықтандыруға және қалыпты жұмыс істейтін институттар құруға бағытталған институционалдық реформалар қажет.

Алайда жүйені құру мен өзгерту – министрдің немесе ұлттық компания басшысының құзыреті емес деп ойлаймын.

Көптеген мән-жайға байланысты олардың біреуінің түбегейлі өзгерістер ұсына алуы екіталай.

Олардың міндеті – қолда бар құралдармен барынша нәтижеге қол жеткізу, сондықтан мұндай ұсыныстардың бәрі көбіне утопиялық сипатта.

Бірақ неге екені белгісіз, қазіргі жағдайда бірдеңені өзгертуді ұсынатындар аз.

Мысалы, дағдарысқа қарсы бағдарламаның құралы ретінде көпшілік мұнайға тәуелділіктен арылуды ұсынады.

Бұл ұранның астарында не жатқаны – үлкен сұрақ. Мұнайға тәуелділіктен арылу үшін барлық институтты түгел өзгерту керек. Мүмкін, жағдай оңтайлы қалыптасса, шамамен 20 жылдан кейін біз мұнайға тәуелділіктен арылармыз.

Кез келген институционалдық өзгеріс кемінде бес жылды қажет етеді, ал нәтиже дәл қазір керек.

Ал дәл қазір, қызық болғанмен, мұнай секторын дамыту қажет, өйткені көмірсутектердің қазіргі бағасында да елді асырап отырған жалғыз сала – сол.

Бізде экономиканы мемлекеттік ынталандыру өте нашар жұмыс істейді, себебі ол тиісті қайтарым бермейді. Мемлекет салған әрбір теңге экономикаға бірден төмен коэффициентпен әсер етеді, ал ол бірден жоғары болуы тиіс.

Міне, дәл қазір мемлекеттік қаражатты тиімді пайдалану мәселесі тұруы керек.

Мемлекет нәтижеге қалай қол жеткізуі тиіс?

Мемлекеттік қаражат есебінен өндіріс пен ұзақ мерзімді әсері бар жаңа қосылған құнның құрылуы ынталандырылуы керек.

Мысалы, инфрақұрылым құрылысы жаңа өндірістерге жағдай жасайды: құрылыс саласына қайтарымнан бөлек, сол өндірістерден де қайтарым пайда болады. Ал, мысалы, тұрғын үй қорын салу болашақта ешқандай қайтарым бермейді: пәтер, үй немесе кеңсе ғимараты келешекте қосылған құн жасай алмайды – бұл тұтынудың түпкілікті өнімі.

Сондықтан елде инфрақұрылым салудың орнына миллиондаған шаршы метр тұрғын үй салынып жатқанда, жүрегім қан жылайды.

Мүмкін, қателесетін шығармын, бірақ ішкі сезімім дағдарыс кезінде инфрақұрылым мен зауыттар салу керек, ал пәтерлерді экономика қарқынды өсіп тұрған кезде салған жөн дейді. Пәтерде тұру үшін алдымен оның ақшасын еңбекпен табу керек, тіпті макродеңгейде де.