Өмірзақ Шөкеевке өзін-өзі трансформациялаудың қажеті неде?

Кез келген жүйе кіші жүйелер жиынтығынан тұрады, үлкен жүйе қалай жұмыс істесе, оның құрамындағы жүйелер де солай жұмыс істейді. Ерекшеліктер кездессе де, уақыт өте келе жүйеден озып кеткендердің өзі жалпы жүйенің күйіне түседі. Бізде болып жатқан жағдай шамамен осындай.

«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ-тың трансформациясы осының көрсеткіші бола алады. Бірақ мәселе тіпті мұнда да емес, мынада: біз бос іске орасан зор қаражат жұмсап жатырмыз: трансформацияға арнайы компаниялар құрып, оларға үлкен штат беріп, көптеген кеңесші жалдаймыз. Кеңесшілерге және жайтартқышқа көбірек ұқсайтын қымбат экспаттарға кететін ақшаға бір емес, бірнеше зауыт немесе инфрақұрылым нысанын салуға болар еді.

Мен трансформацияға қарсы емеспін, бірақ мұнда бірнеше өте қарапайым әрі қисынды сұрақ бар:

1. Жекешелендіру жоспарына сәйкес ҰӘҚ-тың көптеген компаниясы жеке секторға өтеді. Трансформацияның нәтижесі үш-төрт жылдан ерте әсер бермейді, ал сол кезде қордағы мемлекет үлесі айтарлықтай азаюға тиіс. Трансформациямен айналысудың не қажеті бар? Жекешелендіру мен жеделдетілген сатуды қолға алған жөн болар еді. Жеке инвесторлар келгенде, сатылған компаниялар қайтадан трансформацияланатыны әбден мүмкін.

2. Трансформацияның ең қарапайым әрі тиімді жолы — дұрыс көтермелеу мен жазалау тетігі бар қалыпты сайланбалы менеджмент құру. Сондай-ақ компаниялардың директорлар кеңестерінде тәуелсіз директорлар көпшілікті құрауы тиіс. Дұрыс менеджмент барлығын өзі-ақ істейді, ешқандай кеңесшісіз және арнайы құрылған компанияларсыз.

3. «Самұрық-Қазынаның» мақсаты қандай — маған кім айтып береді? «ҚазМұнайГаз», ҚТЖ, «Қазатомөнеркәсіп», «Эйр Астана», «Самұрық-Энерго», KEGOC, «Қазтелеком» — бұлар айтарлықтай тәуелсіз компаниялар, оларға «Самұрық-Қазына» қоры, негізі, қажет емес. Олардың салмағы мен ықпалы соншалықты зор, олар өздеріне өздері қожайын, ешкімге өкпе болмасын. Олар үшін «Самұрық-Қазына» — бюрократияның рөлін арттыру, қосымша қондырма құру және соның салдарынан тиімділікті төмендету. Қалған компаниялар — ұсақ-түйек, олар пайдасыз әрі мұндай маңызға ие емес.

«Самұрық-Қазына» сайтына кіріп, активтер, пайда және осы сияқты негізгі көрсеткіштер туралы ақпарат болуға тиіс еншілес компаниялар бөлімін ашып көріңіз. Іс жүзінде деректер бірнеше компания бойынша ғана толтырылған, қалғандарында нөлдер тұр.

2016 жылғы 3 айдағы шоғырландырылған есептілікті қарасақ, қор компаниялары тобы бойынша тек консалтингке кеткен шығыс 4,6 млрд теңге және одан да жоғары болды. Бұл өткен жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 35 пайызға өскен. Ал 2015 жыл бойы консалтингке жұмсалған жалпы шығыс 26,5 млрд теңгені құрады! Шығыс өсімін биылғы жылға экстраполяциялайтын болсақ, 2016 жылы сома одан да көп болады. Девальвация әсерін ескеру қажет екені рас, бірақ бәрібір 2016 жылға өсімді 20 пайыз деңгейінде болжауға болады, бұл шамамен 32 млрд теңге, яғни 92 млн доллар!

Мұндай ақшаға көлемі 15 га болатын үш заманауи жылыжай кешенін немесе бірнеше зауытты, не шамамен 180 мың шаршы метр тұрғын үй салуға болады.

Әрине, сынау — ең оңай іс. Сондықтан «Самұрық-Қазына» қызметінде жақсы тұстар да бар екенін атап өтемін. Қордың ең маңызды жетістігі деп қаржылық есептілікті жинау және дайындау жүйесін құруын санаймын. Ол ҰӘҚ-та өте жоғары деңгейде және едәуір жедел жарияланады.