Бензин бағасының өсуін күтеміз

Қазақстандағы жанар-жағармай материалдарының баға қалыптастыруы туралы баяғыда жазғанмын. Қайталамаймын. Бір қызығы, бензинге еркін баға белгілеуді имитациялап, бағаны тағы қанша уақыт ұстап тұрады?

Қазір ең көп өтетін А-92 маркалы бензиннің бағасы 125 теңгені құрайды, оны мемлекет реттемейді. Қазақстандағы ЖЖМ бағасы сұраныс пен ұсыныс арқылы анықталады делінеді.

Бірақ таңғаларлығы мынау: мұнай бағасы баррелі 50 долларға дейін өсті, теңгенің долларға шаққандағы бағамы 330-340 дәлізінде тұр, ал мұнай бағасы теңге бағамына бұрынғыдай қатты әсер етпейді. Бұл дүниежүзілік нарықтардағы мұнайдың қымбаттауы ішкі нарықта теңгемен алғандағы бағаның өсуіне алып келуі тиіс дегенді білдіреді. Олай болса, нарықтың көрінбейтін қолы бензин бағасын неге жоғары итермейді? Бұл сұрақ риторикалық десе де болады, бірақ бензин бағасына реттеу ресми түрде алынғанымен, оның жасанды түрде ұсталып тұрғаны — факт. Барлық нәрсенің бағасы өсіп жатқан кезде бұл — тұрақтылықты көрсетуге арналған көзбояушылық. Бензин бағасы елдегі инфляцияның көзге ең көрінетін индикаторларының бірі саналады ғой. Халық бензин бағасына қарап, бәрі жақсы, баға өспей тұр деп ойлайды.

Әрине, мұндай ұстап тұру ұзаққа созыла алмайды. Көктемде ішкі қажеттілікті қамтамасыз ету үшін мұнайдың 30 пайызын ішкі нарықта сататын жер қойнауын пайдаланушылардың шығынын өтеу мақсатында АИ-80 бензинін және дизель отынын реттеуді алып тастау туралы әңгіме болған. Желілерге мұнай бағасын көтеруге рұқсат етілмейтін, ал өңдеу мен тасымалдау құны тіркелген жағдайда мұның бәрінің салмағы ел ішінде мұнайды төмендетілген бағамен сататын жер қойнауын пайдаланушыларға түседі.

Осындай жағдайда мұнай өңдеу көлемі ішкі бағаның барабарлығының индикаторы ретінде көп нәрсені аңғартады. Біз бензиннің көп бөлігін импорттаймыз, елде өндірілген бензинге сұраныс әрқашан бар, ал тежеуші фактор әрқашан тек мұнай өңдеу зауыттарымызды шикізатпен қамтамасыз ету ғана болады.

Мұндай жағдайда жер қойнауын пайдаланушылар мұнайды елден барынша көп экспорттау үшін бар мүмкіндікті іске қосады.

Елдегі мұнай өнімдері өндірісінің физикалық көлемі индексіне қарасақ, 2016 жылғы қаңтар-мамырда ол 98,4 пайызды құрағанын, яғни өткен жылдан 1,6 пайызға төмен екенін көреміз. Оның үстіне бұл ароматты көмірсутектер кешені іске қосылғанына қарамастан болып отыр. Яғни бензин бойынша индекс одан да төмен.

Демек, ішкі нарыққа мұнай жетпей жатқаны айқын.

Бұл — ел ішіндегі бағалардың барабар емес екенінің бірінші индикаторы.

Шілде-тамыз — бензин бағасын көтерудің ең қолайлы уақыты, өйткені егін жинау әлі басталмаған, көп адам демалыста. Қыркүйекте енді кеш болады. Сондықтан бензин бағасының көтерілуін күтеміз деп ойлаймын.

Менің қарапайым есептеулерім бойынша, АИ-92 бағасы нарықтық бағаға қандай да бір деңгейде сәйкес келуі үшін (әлемдік баға минус барлық салықтар, минус тасымалдаудың барлық шығындары және минус жеңілдіктер + өңдеу құны, жеткізу және бензиндердің ағымдағы шығымы) ол АИ-80 мен дизель отынының бағасы да ұсталып тұрады деген шартпен 1 литр АИ-92 үшін 145 теңгеге сәйкес келуі тиіс.

Бірақ маған мұндай жағдайда мемлекеттің ең қолайлы шешімі дизель отыны мен АИ-80-ді формальді түрде «еркін жүзуге» жіберу болады да, оларға шамамен 10-15 теңгеге қымбаттауға рұқсат беріп, АИ-92-нің бағасын да сонша көтереді деп ойлаймын.