Неге рубль мен мұнай арзандап жатыр, ал теңге нығайып барады

Соңғы кезде доллар бағамы 360 ± 5 теңге деңгейінде орнықты. Сонымен қатар Ресейде доллар қазірдің өзінде 80 рубльге жуықтады, ал әлемдік нарықта мұнай баррелі шамамен $30 тұр.

Нарықтық теңгемен жүргізілген тәжірибе аяқталған сияқты, Қазақстан теңгенің белгіленген диапазон шеңберінде қозғалатын әдеттегі үлгісіне қайта көшіп жатыр.

Еске салайын, 2015 жылғы 20 тамызда біз теңгенің еркін өзгермелі бағамына көштік. Бұл бір күнде ұлттық валютаны құлдыратты, әрі құлдырау жалғасты. Кейін Ұлттық Банк басшылығы нарыққа бағамды қолдаумен және банктерге өтімділік берумен қайта оралды. Әйтеуір, саясат барабар болды. Үш ай өтпей жатып Ұлттық Банктің төрағасы ауысты, ол теңгені қайтадан еркін жүзуге жіберді. Оның үстіне өтімділікті «құрғату» аясында. Нәтижесінде біз бастаған жерімізге, яғни ЕДБ-ге өтімділік беруге және бағамды бекітуге қайта оралдық.

Бағамды нарықтық жолмен реттеудің осы имитациясының бәрі жай ғана жалған көрініс.

Қазақстандық ақша-кредит билігі бағам қалыптастыру жөніндегі Ресей тәжірибесін қолдануды қандай да бір себеппен жөн көрді. Оны шекаралардың ашықтығымен және отандық тауар өндірушілерді қолдау қажеттігімен түсіндірді. Бірақ жаңа нарықтық бағам көп көмектесе қойған жоқ. Ресей мұндай бағам қалыптастыруға көшкенге дейін шамамен он жыл бойы валюта нарығын құрумен және дедолларизациямен айналысты. Ал Қазақстанда мұның бәрін үш айда шешеміз деп ойлады. Өкінішке қарай, ғажайып болмайды, ал бағам саясатының күрт өзгеруі жаңа проблемаларға әкелді, олар ескілерін одан сайын ушықтырды.

Біріншіден, еліміздің импортқа жоғары тәуелділігі тұтынушыларды валюта тәуекелінен қорғауға мүмкіндік бермейді. Сондықтан адамдар көлікке, жиһазға, шаңсорғышқа, теледидарға доллар жинайды, өйткені мұның бәрін біз импорттаймыз. Ресейде жай азамат «Лада Калина» көлігімен жүріп, Калининград немесе Липецк өндірісінің техникасын сатып алады. Бізде олай емес, біз Toyota-мен жүріп, қытайлық техниканы пайдаланып үйренгенбіз. Ресейлік автокөлік өнеркәсібі мен техникасына ауысу үшін тұтыну психологиясын өзгерту керек, ал бұған кемінде 3-4 жыл кетеді.

Екіншіден, бағам қалыптастырудың жаңа әдісіне құлдырау кезеңінде емес, өсу кезеңінде көшу керек. Сонда жалпы үрдіс әлсіреуге емес, нығаюға бағытталар еді. Уақыттың аз болғаны түсінікті, бірақ мұндай жағдайда бағамды бекітудің ескі, сыналған әдісін қолдана беру немесе мемлекет қорғайтын дәліз енгізу дұрыс болар еді. Алайда елдің экономикалық билігі басқаша шешті, нәтижесінде девальвациялық көңіл-күй теңгеге қысым жасады және жасауын жалғастырып отыр. Күткендей болмады: ешкім жинағын теңгеге «аударған» жоқ. Керісінше, қолма-қол ақша түскен бойда адамдар доллар сатып алады. Біз тағы бір келеңсіз әсерге тап болдық: бекітілген бағам кезінде күнделікті қолма-қол ақшаны ешкім айырбастамайтын, ал жаңа нарықтық саясат кезінде адамдар тіпті банк карталарындағы ақшаны да айырбастай бастады.

Үшіншіден, бағам қалыптастырудың нарықтық әдістерін енгізу үшін нарықтық қысыммен байланысты емес ауытқуларды түзететін дамыған қаржы және валюта нарығы қажет. Мысалы, сауда көлемі салық төлемдері кезеңінде немесе сыртқы міндеттемелерді ірі өтеу кезінде бағамды жылжытады. Мұның бәрін Ұлттық Банк алдын ала болжай алады және күрт ауытқуларды тегістеуге тиіс. Бүкіл валюта нарығы жиырма шақты банктен тұрғанда, бұл нарықты ешнәрсе дамыта алмайды.

Төртіншіден, шенеуніктердің ашықтығына байланысты проблемалар бар. Басшылардың сөзі әрдайым шындыққа сәйкес келе бермейді. Шындықты айтуға және белгілі бір іс-әрекеттерді қолдау үшін нақты дәлелдер келтіруге батылдық болуы керек. Нарық қатысушылары бұл іс-әрекеттерден бейхабар болғанда, олар өздерінше болжам жасай бастайды, ал игі ниет керісінше салдарға әкеледі.

Қазіргі жағдайда Ұлттық Банк доллар құнының дәлізін белгілеп, валюталық своптар ұсынып, депозиттер бойынша мөлшерлемені валюталық своптың ең жоғары кірістілігі деңгейінде бекітуі қисынды. ЕДБ-дегі депозиттер бойынша мөлшерлемені ырықтандыру керек, бірақ сонымен бірге депозит ұғымын өзгерту қажет. Қазір бізде талап етілгенге дейінгі кез келген салым депозит деп аталады, бұл коммерциялық банкте болжам жасауды қиындатады.

Тағы бір нәрсе. Көптеген БАҚ Ұлттық Банктің сөзімен елдегі мерзімі өткен кредиттердің үлесі 10% деп жазғанда, бұл күлкілі және Ұлттық Банк тексерулерінің сапасына деген сенімді әлсіретеді. Тек Қазақстанда ғана экономикалық дағдарыс, жүйенің долларизациясы, пайыздық мөлшерлемелердің өсуі және өтімділіктің қысқаруы аясында мерзімі өткен кредиттердің үлесі азаяды! Бұл Нобель сыйлығына лайық.