Мұнай бағасы төмендеген кезде теңге бағамы қандай болады

Сонымен, мұнай бағасы тағы да құлдырап, баррелі үшін $35 межесінен төмен түсті. Біздің басты бағдарымыз – ресейлік рубль – бір доллар үшін 75 рубль белгісінен асып кетті.

Солай болып шықты: Қазақстанның валюта нарығы бір ғана ойыншыдан – Ұлттық Банктен тұрады, ол бюджетті және экспорттаушыларымызды қолдау үшін мұнай мен рубльдің трендтеріне қарап, қандай бағам тепе-теңдік бағам болатынын қазір өзі айқындайды. Ұлттық Банк төрағасының соңғы сұхбатына қарағанда, реттеушінің басты міндеті – инфляциямен күрес те, ақша-кредит саясатын жүргізу де емес, бюджетті толтыру және экспорттаушыларды қолдау. Алайда бұл – көбіне үкіметтің міндеті.

Қазақстандағы валюталық экспортқа келетін болсақ, салықтар шартты түрде мынадай түседі: мұнай секторынан – Ұлттық қорға, ал басқа жер қойнауын пайдаланушылардан – бюджетке. Республикалық бюджеттің едәуір бөлігі Ұлттық қор есебінен қаржыландырылатынын ескерсек, мұнай секторынан түсетін түсімдер де бюджеттің орындалуына әсер етеді. Сонымен қатар республикалық бюджетке толықтай түсетін бір тіркелген (паушальдық) салық бар – экспорттық кедендік баж (ЭКБ). ЭКБ тоннасына $60 болғанда, әр баррельге салынатын салық $8,5 құрайды. Осылайша, қазіргі бағада салық мұнай құнының 25%-ға жуығын құрайды.

Валюталық түсім мен бюджет түсімі қалай байланысты?

1. Экспорттық кедендік баж. ЭКБ долларға байлаулы. Демек, теңге 5%-ға құлдыраса, бюджетке түсетін түсім теңгемен есептегенде 5%-ға артады.

2. Экспортқа салынатын рента салығы. Мұнай бағасы 5%-ға төмендеп, теңге 5%-ға әлсіресе, бюджет түсімі сол деңгейде қалады. Дегенмен баррелінің құны $40 және одан төмен болғанда рента салығы нөлге тең. Сондықтан 2016 жылдың екінші тоқсанында бұл салықтан түсім болмайды деп ойлаймын.

3. Корпоративтік табыс салығы. Экспорттаушылар шығысының бір бөлігі теңгемен көрсетілетінін ескерсек, мұнай бағасы құлдыраған кезде міндет – түсімді теңгемен алғанда бұрынғы деңгейде қалдыру немесе тіпті арттыру, өйткені шығыстың бір бөлігі долларлық. Осыған байланысты, мысалы, мұнай бағасы 5%-ға төмендеп, теңге 5%-ға құнсызданса, экспорттаушының түсімі өзгермейді, ал шығысы валюталық шығыстар үлесіне қарай өседі. Сондықтан пайда шамалы ғана азаяды, демек, КТС бойынша бюджетке түсетін түсім де көп өзгермейді.

4. Импорттық ҚҚС. Импорт келісімшарттарының басым бөлігі долларлық. Импорттаушы ҚҚС төлегенде, салықтық шегерім бірден жүзеге асырылмайды. Әрине, теңге арзандаған сайын, бюджетке түсетін түсім теңгемен есептегенде көбірек болады. Сәйкесінше бюджет түсімі де артады. Бірақ медальдің екінші жағы да бар: импорт құлдыраған кезде теңгенің қымбаттауы ҚҚС-тың өсуіне тек қысқа мерзімде ғана алып келеді. Айтпақшы, бұл – Мемлекеттік кірістер комитетінің қолындағы жақсы құрал: импорттың шамамен қашан ең көп түсетінін біле отырып, бағам арқылы бюджет түсімін айтарлықтай арттыруға болады.

5. Инфляция және номиналды пайданың өсуі. Теңге құнсызданғанда инфляция өседі. Шығыс пен кіріс өсімі пропорционалды болса, КТС да номиналды түрде өседі, бұл бюджет түсімін де арттырады. Алайда мұнда да процестің екінші жағы бар – сатып алу қабілетінің төмендеуі және сұраныстың құлдырауы. Бұл құрал көбіне орта мерзімді перспективада жұмыс істейді.

Енді бюджеттің шығыс бөлігіне әсері туралы.

Республикалық бюджеттің басым бөлігі теңгемен қалыптасатындықтан, шығыстар сол деңгейде қалады, ал кірістер теңгенің құнсыздануы есебінен кірістердің номиналды өсімімен өтеледі. Мұның бәрі номиналды түрде бюджеттің кіріс және шығыс бөліктерінің екеуі де орындалуына алып келеді. Алайда іс жүзінде бюджеттен алынған қаражатқа бюджет саласының қызметкерлері кедейленеді, өйткені олардың сатып алу қабілеті айтарлықтай құлдырайды.

Бірақ мұның бәрі қысқа мерзімді әсер етеді. Қорлар таусылып, инфляцияны жасанды түрде ұстап тұруға мүмкіндік қалмаған кезде, халықтың тек кедейленуіне апаратын гиперинфляция орын алуы мүмкін. Бұлай болмауы үшін экономиканы ынталандыруға және қоғамды ырықтандыруға бағытталған терең реформалармен бірге жедел де, стратегиялық та шешімдердің үлкен кешені қажет.

Енді Ұлттық Банкке оралайын. Ұлттық Банк бюджетті толтыру және экспорттаушыларға көмектесу үшін теңгенің нығаюына жол бермейді деп мәлімдеме жасағанда, таяу болашақта дедолларизация туралы айтуға болмайды. Ол болмайды, демек, доллар ұстаған адамның ұтылмайтыны анық. Өтімділіктің тарылуы мен дедолларизациядан іс жүзінде бас тарту аясында банк секторы 2016 жылы үлкен күйзеліске ұшырайды.

Сондықтан Ұлттық Банктен бір доллар үшін 360-370 теңге шамасындағы жаңа тепе-теңдік «нарықтық» бағамды күте тұрамыз.