Қазақстанда сатудан алынатын салықты енгізуден кім зардап шегеді

Салық салудың негізгі қағидаты – әділеттілік қағидаты. Ол кез келген экономикалық агентке бірдей салық салмағын салуды білдіреді. Сарапшылар айналым салығының (Қазақстанда оны неге екені белгісіз сатудан алынатын салық деп атауға шешім қабылдады) ең әділетсіз салықтардың бірі екенін баяғыда мойындаған. Оның жиналуының қарапайымдылығынан басқа ешқандай пайдасы жоқ.

Мұндай жағдай жалқау шенеуніктің жұмыс істегісі келмейтінін ғана көрсетеді. Бұл салық түрінің тиімділігі туралы ешкім ойланбайды: басты міндет – экономиканы дамыту емес, қазынаны толтыру.

Неліктен мен дәл осындай ұстанымда екенімді түсіндіргім келеді.

Бүгінде салықтар бюджетті толықтыру көзі ғана емес, экономиканы ынталандыру құралы да болып табылады. Салықтың әртүрлі түрлері кейбір салалар мен бағыттарды қолдайды, ал басқаларын шектейді.

1. Сатудан алынатын салықты енгізу шикізат салаларын қолдап, жоғары технологиялы салаларды құртады.

Кез келген шикізат қайта өңдеудің белгілі бір кезеңдерінен өтеді. Әрбір келесі кезең 5% салық түріндегі қосымша салмақ түсіреді, ал қайта өңдеу неғұрлым терең болса, салық салмағы соғұрлым жоғары болады. Бұл ең алдымен Қазақстан дамытқысы келетін мұнай-химия саласына қатысты.

Елдің саясаты – жоғары деңгейде қайта өңделген өнім өндіруді ынталандыру. Бірақ жаңа салық салу жүйесін енгізу түпкілікті тауарды тым қымбат әрі бәсекеге қабілетсіз етеді. Нәтижесінде индустрияландыру зардап шегеді.

Құрамына әртүрлі өндірістік компаниялар кіретін ҚР «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы нақты есептеулер жасай алады деп ойлаймын.

2. Сатудан алынатын салық енгізілсе, экспорттаушылар зардап шегеді.

Қазір экспорттаушылардың сатып алу кезінде төленген ҚҚС-ты есепке жатқызуға құқығы бар, яғни өнімді шетелге жөнелткен кезде мемлекет оларға бұл салықты қайтарады. Бұл экспорттық өнімнің өзіндік құнында жанама салықтардың болмайтынын білдіреді.

Қайтарылмайтын сатудан алынатын салық экспорттық тауарлардың материалдары мен қызметтерінде «жасырынып» жатып, оларды қымбат әрі бәсекеге қабілетсіз етеді. Ал мемлекеттің жоспарында экспортқа бағдарланған өндірістерді құру және оларды барынша қолдау бар.

3. Сатудан алынатын салық енгізілсе, импорттық тауарлар қымбаттауы мүмкін.

Қазақстан импорттайтын тауарларды не істеу керек? Оларға ҚҚС салына ма? Егер салынса, импортқа нақты салық 17% болады (12% – ҚҚС және 5% – сатудан алынатын салық, өйткені бұл тауарларды негізінен көтерме сатушылар сатып алады).

Екінші жағынан, өндірістік қажеттілікке тауар импорттайтындар қайтарылмайтын ҚҚС төлейді, бұл тағы да тауардың қымбаттауына әкеледі. 17% – көп болғандықтан, «сұр» сатылымдардың өсу қаупі бар.

Егер импортқа ҚҚС жойылса, қазақстандық өндірушілер тең емес жағдайға тап болады. Мысалы, ресейлік дайын өнімге 5% мөлшерінде алым салынады, ал қазақстандық өнімге – 15%.

Бұл санды қалай алғанымды түсіндірейін. 5% – сатушы айналымнан төлейтін салық сомасы. Мысалы, ЖЖМ өндірісін алайық. Мұнай өндіруші айналымнан 5% төлеп, шикізатты мұнай трейдеріне сатады. Ол қайта өңдеу мен тасымалдау үшін 5% төлеп, ЖЖМ-ді бөлшек сатушыға өткізеді. Соңғысы автокөлік иесінің багына бензин құйғанда тағы 5% төлейді.

4. Сатудан алынатын салық енгізілсе, шағын және орта бизнес зардап шегеді.

ШОБ – кез келген дамыған мемлекеттің негізі. Шағын және орта бизнестің ширақтығы мен жаңашылдығы тауар желісін кеңейтуге мүмкіндік береді. Бірақ сатудан алынатын салық енгізілсе, толық өндірістік циклі бар ірі компаниялар ұсақ өндірушілерден басымдыққа ие болады.

Мысалға шағын шұжық өндірушіні және мал өсірумен, сою және етті қайта өңдеумен айналысатын ірі фермерді алайық. Фермер түпкілікті өнімді жасағанда айналым салығын төлемейді, өйткені етті өзі қайта өңдеді, ал шағын өндіруші құрамында салық «отырған» етті сатып алады, сондықтан ет оған 5%-ға қымбатқа түседі.

Бұл ШОБ субъектілері санының азаюына және нарықтың ірі ойыншылар тарапынан монополияға айналуына әкеледі.

5. Сатудан алынатын салық енгізілсе, ауыл тұрғындары зардап шегеді.

Ірі ойыншылар өнімді делдалдарды айналып өтіп, үлкен қалаларда сата алады. Ал ауылдық жерге тауарды ритейлерлердің қатысуынсыз жеткізу мүмкін емес. Осы тізбектің әрбір буыны әйгілі 5% төлейді, сондықтан ауылда тауарлар қымбаттайды.

6. Сатудан алынатын салық енгізілсе, көлеңкелі экономиканың үлесі өседі.

Салық төлеуден жалтаруға тырысып, кәсіпкерлер әртүрлі схемалар ойлап табады, әсіресе қайта өңдеу мен сатудың екінші-үшінші кезеңдерінде. Шикізатты өңдеуге беру, тауарды өткізуге тапсыру және т.б. секілді түрлі схемалар кеңінен тарайды. Салық қызметкерлері, әрине, бұл құбылыспен күреседі. Фискалдық органдар түсімді тану жөніндегі халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына (ХҚЕС) сілтеме жасайтын болуы әбден мүмкін.

Сатудан алынатын салық енгізілсе, бізді осындай тәуекелдер күтіп тұр. Барлық елдер бұдан бас тартып жатқанда, біз неге екені белгісіз атавизмге қайта оралып барамыз.