Қазақстан әлеуметтік бағдарлардан бірте-бірте бас тартып барады

КСРО-дан шыққан ел ретінде Қазақстан әрқашан әлеуметтік бағдарлы елдер қатарында болды. Бұл әсіресе еңбек қатынастарына қатысты болды. Қазақстанның еңбек заңнамасы жұмыс берушілерден гөрі жұмыскерлерді қорғауға көбірек бағытталды. Мұндай жағдайда біз кәсіподақтардың ықпалынан айырылдық, өйткені олар мүлде қажет болмады.

Жаңа Еңбек кодексі жобасының Мәжілісте өткен таныстырылымы аясында айтылған ұсыныстар жұмысшылардың құқықтарын айтарлықтай қысқартып, жұмыс берушілердің мүмкіндіктерін, әсіресе қызметкерлерді жұмыстан шығару тұрғысынан, арттырады.

Өкінішке қарай, жаңа ЕК жобасын көрмедім, барлық қорытындыны тек желіде бар деректерге сүйеніп жасап отырмын.

Мемлекеттің дұрыс істеп жатқан-жатпағанын бағалау қиын, бірақ мен түсінгенімдей, іс жүзінде жаңа Еңбек кодексі кәсіподақтар мен ұжымдық шарттарды дамытуға бағытталатын болады. Алайда жаңа жағдайларды ескерсек, жұмысшылардың құқықтарын қорғай алатын кәсіподақтар туралы жаңа заң да қажет. Жаңа ЕК кәсіпорындардың экономикалық күйзелістер мен құлдырауға (оны біз 2015 жылы көріп отырмыз) жылдам әрекет ету мүмкіндігі үшін әзірленген болуы әбден ықтимал.

Жалпы алғанда, соңғы үрдістер мемлекеттің әлеуметтік бағдардан алыстап бара жатқанын көрсетеді. Соңғы жылдары билік декреттік төлемдердің мөлшерін шектеді, зейнеткерлікке шығу жасын және зейнетақы аударымдарының мөлшерін арттырды, ал енді жұмыс берушілердің құқықтарын кеңейтіп отыр. Бұл дұрыс па, бұрыс па, оны айтуға бармаймын; мұндай өзгерістердің қаншалықты орынды екенін уақыт көрсетеді.

Ұлттық экономика вице-министрі Марат Құсайыновтың салық заңнамасын өзгерту жөніндегі жұмыс туралы баспасөздегі сөзіне көпшілік назар аудара қоймады. Оның сұхбатынан Қазақстанда табыстың төмендеуі аясында фискалдық саясаттың да қатаңдатылып жатқанын түсінуге болады (көптеген кәсіпкер фискалдық органдардың қалай жұмылдырылғанын және енді әр қадам сайын дерлік айыппұл салуға тырысатынын байқады деп ойлаймын). Вице-министрдің мәліметінше, ең алдымен ҚҚС реформаланады (ҚҚС жинауды қатаңдату және осы салық бойынша жеңілдіктердің көпшілігін жою жоспарлануда). Сонымен қатар ШОБ пен АӨК-ке салық салу тәртібі өзгереді. Барлық бизнес субъектілері үшін мөлшері 5% болатын жаңа «зейнетақы салығының» енгізілетінін бұрыннан білетінімізді еске саламын.

Жоспарланған жаңашылдықтарды, әсіресе ҚҚС төлеу бойынша ортақ жауапкершілік бөлігінде, дұрыс шешім деп санауға болатынына сенімді емеспін. Бұл салық қызметінің емес, сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының мәселесі, өйткені ортақ жауапкершілік белгілеу үшін субъектінің сөз байласып әрекет еткенін және жалған шарттар жасасу арқылы салық төлеуден жалтаруды көздегенін дәлелдеу қажет, әйтпесе бұл жаңашылдық салық органдарының тағы бір козырі болып шығады.

Қазақстанда декларацияланбаған сатылымдардың үлесі өте жоғары; «челноктар» мен қосалқы шаруашылықтардың барлығы дерлік тауарды салық төлемей сатады. Әрине, бұл бюджетке түсетін ықтимал әрі айтарлықтай түсімнің көзі. Бірақ осы саладағы салықтық әкімшілендіруді қатаңдату, ең алдымен, елдегі инфляцияға әсер етеді, өйткені кез келген қосымша салық тұтынушының мойнына жүктеледі.

Тағы бір мәселе — шенеуніктер ШОБ-ты салықтық есепке алуды жүргізуге міндеттегісі келеді, бұл іс жүзінде мүмкін емес және жалпы алғанда экономикалық пайдасы жоқ. Бүкіл әлемде осы мақсаттар үшін есептелген салық салу жүйесі қолданылады: әр қызмет түрі мен қызмет көрсету орнына есептелген табыс айқындалып, сол табысқа салық салынады. Осы тұрғыдан алғанда, ШОБ бойынша салық мөлшерлемелерін белгілеуді жергілікті билік органдарына беру дұрыс, бұл оларға шағын және орта бизнесті дамытудың қосымша құралын береді, мысалы, «қымбат» жерлердегі дүкендерге жоғары салық, ал шет аудандарда төмен салық белгіленеді. Айтпақшы, бұл көптеген артықшылық береді.

Жоғарыдан ұсынылып отырған бастамалардың бәрі республикалық бюджетті теңгеру міндетінің тұрғанын көрсетеді, бірақ салық салынатын базаны кеңейту жолымен емес, фискалдық саясатты қатаңдату жолымен жүру туралы шешім қабылданған.

Менің ойымша, керісінше, салық саясатын қатаңдатумен айналыспай, фискалдық саясат арқылы ШОБ пен АӨК-ті дамытуға жағдай жасау және жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу жүйесін де өзгерту қажет.