Жер қойнауын пайдаланушыларға берілетін жеңілдіктер көмектеспейді

Бүгін белгілі болғандай, үкімет геологиялық барлауды ынталандыру үшін жер қойнауын пайдаланушыларға салықтық жеңілдіктер, оның ішінде қосылған құн салығы бойынша да жеңілдіктер беруді жоспарлап отыр.

Мұның бәрі жақсы, бірақ ең бастысы – бұл жұмыс істей ме? Бес жыл бұрын да жер қойнауын пайдаланушыларға жеңілдіктер енгізуге тырысқанын еске салайын.

2009 және 2010 жылдары үкіметтің екі қаулысы қабылданды.

1. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы № 1528 қаулысы «Көмірсутек шикізаты кен орнын (кен орындары тобын, кен орнының бөлігін) аз рентабельді, жоғары тұтқыр, сулылығы жоғары, дебиті төмен және игеріліп біткен кен орындары санатына жатқызу қағидаларын және пайдалы қазбаларды өндіру салығы (ПҚӨС) бөлігінде салық салу тәртібін бекіту туралы».

2. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 8 сәуірдегі № 492 қаулысы «Жалпы таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда, қатты пайдалы қазбалардың кен орнын игеруді көздейтін жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартты аз рентабельді санатына жатқызу қағидаларын бекіту туралы».

2012 жылы екінші қаулының күші жойылып, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 қазандағы № 1379 жаңа қаулысы бекітілді: «Жалпы таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда, қатты пайдалы қазбалардың кен орнын (кен орындары тобын, кен орнының бөлігін) аз рентабельді санатына жатқызу және пайдалы қазбаларды өндіру салығы бөлігінде салық салу қағидаларын бекіту туралы».

Мәлімет үшін: осы қаулылар қолданыста болған бүкіл уақыт ішінде мұнай секторында тек бір ғана кен орны аз рентабельді деп танылды. Ол – Қаражанбас газ-мұнай кен орны (Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы), одан өндірілген мұнай битум зауытына жеткізіледі. Қатты пайдалы қазбалар санатында алты кен орны аз рентабельді деп танылды, оның үшеуі «Қазақмыс» корпорациясына, тағы үшеуі ENRC-ге тиесілі.

Мұндай жеңілдіктерді алу үшін өте көп құжат жинап (жеке тәжірибемнен тексерілген), комиссиядан өту керек. Одан кейін ғана үкіметтің тиісті қаулы шығаруына қол жеткізу қажет. Қысқасы, бұл процесс өте ұзақ. Саяси ерік болмаса, шағын компаниялардың барлық кедергіні еңсере алуы екіталай. Бұл туралы көп жазғанмын, бірақ жеті жылдан бері ешкім бұл мәселені шеше алмай келеді.

Біздің министрліктер жер қойнауын пайдаланушыларға қатысты бюрократияны азайтса қайтеді? Мысалы, «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» заңға сәйкес жер қойнауын пайдалану құқығын иеліктен шығаруға рұқсат 20 жұмыс күні ішінде, яғни шамамен 30 күнтізбелік күнде беріледі. Іс жүзінде бұл мерзім әлдеқайда ұзақ. Үш айға сыйғызған адамды данышпан келіссөз жүргізуші деп санауға болады. Мәселе жер қойнауын пайдаланушыларға берілетін жеңілдікте емес, оларға деген көзқараста. Өндіруді арттыру үшін жеңілдік беру емес, құжаттарды қарау кезіндегі бюрократияны азайту керек. Сынақ пайдалану жобасынсыз немесе игерудің технологиялық сызбасы жобасынсыз кен орнында өндіруді бастау мүмкін емес. Егер жобаларды жарты жыл бойы келісетіндіктен келісімшарт жұмыс істемесе, жер қойнауын пайдаланушыны салықтан жүз пайыз босатсаңыз да, кен орны да жұмыс істемейді.