Қазақстан дағдарыстан қалай шығады?

Қазақстан дамушы елдердің қатарына жатады. Республика экономикасы табиғи ресурстардың әлемдік бағасына толық тәуелді. Оларды сату салыстырмалы түрде тоқ тіршілік қамтамасыз етеді, бірақ алғашқы шикізатқа сүйену Қазақстанды әлемдік экономикада жетекші орынға шығармайды. Қазақстан табиғи ресурстардың әлемдік бағасына әсер ете алмайды, ал олардың бағасының кез келген төмендеуі елде дағдарысқа әкеледі. 2008 жылы қаржы дағдарысы энергоресурстар бағасының күрт құлдырауына қалай апарғанын және бұл бізге қалай әсер еткенін еске алудың өзі жеткілікті.

2015 жылы әлемдік дағдарыс жоқ, бірақ мұнайдың артық өндірілуі дағдарысы және Еуроодақ пен Қытай сияқты әлемнің кейбір маңызды экономикаларының өсім қарқынының баяулауы бар.

Алайда ЕО мен Қытайда энергоресурстардың төмен бағасы, олар таза импорттаушы болғандықтан, экономикалық өсімге әкелсе, Қазақстан мен басқа да шикізатты елдер мұнай бағасының құлдырауының келеңсіз салдарына тап болады.

Қазақстанда «Ұлттық әл-ауқат қоры» құру, экономиканы индустрияландыру бағдарламасы және өндірістерді әртараптандыру стратегиялық тұрғыдан дұрыс шешімдер болды. Дегенмен стратегиялық мақсаттарды іске асыруға мүмкіндік бермейтін, бізді бір орнымызда тапталуға, бір дағдарыстан екіншісіне ауып жүруге мәжбүрлейтін шешілмеген проблемалардың тұтас тобы бар. Дағдарыстардан біз тек әртараптанған экономика болғанда ғана айналып өте аламыз: бір сала зардап шексе, екіншісі ұтады. Өкінішке қарай, бізде салыстырмалы түрде тиімді жұмыс істейтіні тек бір сала, ал қалғанының бәрі енді ғана қалыптаса бастаған күйде. Олар ел экономикасына әсер ете алмайды. Төменде экономиканы қалыпты әртараптандыруға және мұнай бағасына тәуелділіктен құтылуға мүмкіндік бермейтін кейбір факторларды келтіреміз.

1. Мемлекеттің ел экономикасындағы үлесінің жоғары болуы. Бүгінде «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ-ның үлесіне Қазақстан ЖІӨ-нің шамамен жартысы тиесілі. Иә, ҰӘҚ үздік мамандарды, шетелдік менеджерлерді тәуелсіз директор ретінде тартады және т.б., бірақ бұл алып құрылымның тиімділігі кез келген оң өзгерістер кезінде де жеке компанияныкінен әрқашан әлдеқайда төмен болады. Көп жағдайда «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ мемлекеттік міндеттерді шешу немесе әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру үшін пайдаланылады. Әрине, біз экономикаға мемлекеттің қатысуынан толық бас тарта алмаймыз, бірақ мемлекеттің экономикалық процестерге мұндай ауқымды араласуы кезінде жалпы тиімділіктің артуы туралы айтудың өзі артық. Экономикадағы мемлекет үлесі қысқармайынша, кейбір салалардың тиімділігін арттыру мүлде мүмкін болмайды. Оған қоса, жеке құрылымдар шетелдік серіктестерді мемлекетке қарағанда тез тартады, бұл да дамуға серпін береді.

2. ҮИИДМБ — елдің инновациялық даму бағдарламасының саясаты экономиканың тек белгілі бір салаларын қолдауға бағдарланған. Бірақ бүкіл елге экономикалық өсім бере алатын салаларды мемлекет априори дұрыс таңдай алмайды, мұны тек нарық бәсеке арқылы жасай алады. Бізде кәсіпкерлердің бастамаларын мемлекет белгілеген шеңберге қамайды, басқа жол жоқ. Жоғары өсім қарқынын қамтамасыз ететін тиімді жобаларды мемлекет қолдайды деу екіталай, өйткені олар шенеуніктер белгілеген форматқа сәйкес келмейді. Ал мемлекетте бағдарламаларды өзгерту мүлде мүмкін емес. Нәтижесінде көптеген бастама келісу сатысында-ақ жоғалады. Екінші проблема — мемлекеттік басқарудың барлық деңгейінде бар бюрократия. Шенеуніктерге аман қалу үшін бірдеңеге рұқсат бергеннен гөрі тыйым салған жақсы. Және бұл олардың кінәсі емес. Жүйе сыбайлас жемқорлықпен күрес сылтауымен шенеуніктің кез келген рұқсаты қылмыстық іс қозғауға себеп болуы мүмкін етіп құрылған.

Қоғамдық иерархияда кәсіпкер шенеуніктен төмен тұрады, жалпақтап, келісуге мәжбүр. Парадигманы өзгертпейінше, жобалар министрліктер мен ведомстволардың қойнауынан зорға өтіп, қиналып жүре береді. Ал төменнен келген бастамаларға көзқарасты өзгерту үшін шенеуніктерге банктердегідей жоспар белгілеу керек: мысалы, айына 100 жобаны қаржыландыру және іске асыру сатысына жеткізу. Жоспар орындалмаса — жұмыстан шығару немесе сыйақыдан айыру.

Үшінші проблема — ҮИИДМБ технологиялар трансферті жүзеге асырылуға тиіс ірі өндірістерге бағдарланған. Бірақ мұндай жүйенің бірқатар кемшілігі бар. Біріншіден, бізге ең озық технологиялар келетініне кепілдік жоқ. Екіншіден, мұндай өндірістердің локализациясы ең төмен болады. Үшіншіден, жабдық бізге нақты құнынан әлдеқайда жоғары бағамен әкелінеді. Бұрауыштық құрастыру, әдетте, арзан жұмыс күші бар елдерде орналасатынын ескеру керек. Мұның бәрі біздің өндірістерді бәсекеге қабілетсіз етеді.

3. Қаржы жүйесі — қаржы секторын бақылаудың әкімшілік әдістері. Қаржы нарығының шамадан тыс реттелуі мен дамымағандығы Қазақстанға экономиканы қаржыландыру процесін жолға қоюға мүмкіндік бермейді.

Қазақстанның банк жүйесінде өте үлкен проблемалар бар. Себебі ағымдағы проблемаларда ғана емес, көбіне шешім қабылдау тетігінде жатыр. Проблемалық кредиттердің орасан көлемі — банк жүйесіндегі тәуекел-менеджмент жүйесінің әлсіздігінің салдары. Бұл банктер менеджментінің ықтимал тәуекелдерді дұрыс бағалай алмағанын немесе бағалағысы келмегенін білдіреді. Ұлттық Банк проблемалық кредиттермен күрес мақсатында кредиттік досье мен провизиялар рәсімдерін қатаңдатты, бірақ бұл мәселені шешпейді. Ал мәселе мынада:

• Қалыпты корпоративтік қаржылық есептіліктің болмауы. Басқаша айтқанда, көптеген қарыз алушы есептілікті «қолдан жасап», банкке келеді. Банк есептің шындыққа қаншалықты сәйкес келетінін тексере алмайды. Үнемі жүргізілетін тексерулер банктердің транзакциялық шығындарын арттырады, ал бұл проблема біршама қарапайым тәсілмен — ірі және орта компанияларға міндетті аудит енгізу арқылы шешіледі.

• Сенімді маркетингтік ақпараттың болмауы. Қазақстан нарығының дамымағандығы өнімге сұранысты болжауды өте шартты етеді. Қазақстанда банкирлер шешім қабылдағанда сүйене алатын сапалы ақпарат жоқ. Ең жақсы жағдайда банк менеджерлері өткізуге арналған қандай да бір келісімшартты талап ете алады. Өнімнің немесе қызметтің сұранысы мен нақты бағасын дұрыс анықтау өте қиын.

Сондықтан Ұлттық Банкке нормативтерді қатаңдатудың орнына корпоративтік есептілікті жақсарту және нарықты талдау бағдарламасын әзірлеу керек.

Қаржы секторының тағы бір проблемасы — өлі қор нарығы, ал дамыған елдерде ірі жобалар мен компанияларды негізгі қаржыландыру дәл бағалы қағаздар арқылы жүзеге асады. Зейнетақы жарналарын шоғырландыру KASE биржасын түпкілікті құртты. Халықтық IPO да акциялар нарығын қандай да бір дәрежеде көтере алмады. Нарығымыз тартымды болуы үшін эмитенттер мен нарық қатысушылары көбірек болуы керек. Қазір олардың пайда болуын бірнеше фактор тежеп отыр:

• Нарықта тіркелудің күрделілігі. Нарыққа қатысушы болу үшін АҚ ретінде тіркелу, аудиттелген есептілігі және оң меншікті капиталы болуы және т.б. қажет. АҚ құру — біршама қымбатқа түседі, оған қоса, акционерлік қоғам қаржылық қадағалаудың тұрақты бақылауында болады. Не жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің акцияларымен биржада сауда жасауға рұқсат ету керек, не акционерлік қоғамдарды тіркеу рәсімін жеңілдету керек.

• Әлеуетті инвесторлардың болмауы бүгінде ақшаны бағалы қағаздарға салғаннан гөрі депозитте ұстаған тиімді екеніне байланысты. Шетелдік компаниялардың Қазақстан нарығына келуін жеңілдету қажет, ол үшін клирингтік орталық, төрелік және т.б. құру қажет болады. Қор нарығын дамытудың тұтас бағдарламасы болуы тиіс.

4. Мемлекеттік институттарды реформалау. Қазақстанда сот жүйесі өте әлсіз, ол толық реформалауды және дербестікті талап етеді. Бұл бағытта бірдеңе жасалып жатқанымен, біздің сотты бейтарап деп айту қиын, бұл инвесторларды қатты үркітеді. Халықаралық талаптарға сай келетін сот жүйесін құрмайынша, инвесторлар Қазақстанға абайлап қана инвестиция салады.

Тексеру жүйесі тәуелсіз сарапшыларға көшуі тиіс. Егер қандай да бір компанияда тәуелсіз сарапшы берген сертификат болса, мемлекеттік органдардың тексеруі болмауы керек. Қазіргі уақытта бизнес жиі қисынсыз жағдайға тап болады. Мысалы, мемлекеттік органдар бұзушылықтарға көз жұмып, объектіні пайдалануға беруді келіседі, содан кейін келіп, сол бұзушылықтар үшін айыппұл салады. Сонымен бірге бұзушылықтары бар объектіні пайдалануға беру құжаттарына қол қойған шенеуніктерді ешкім айыппұлға тартпайды. Мәселе бұл органдарда да емес, келісу және бақылау жүйесінде. Бір жағынан, біздің органдар кейде әлемдік тәжірибеде баяғыда анахронизм саналатын нормативтерді сақтауды талап етеді, екінші жағынан — шынымен маңызды бұзушылықтарға мән бермейді. Бұл сала реформалауды, мүмкін, тіпті шетелдік мамандардың қатысуымен реформалауды қажет етеді. Тамаша жүйе — әрбір мемлекеттік институт қандай да бір түрде қоғамдық және халық бақылауында болатын жүйе. Ол үшін парламенттің рөлін күшейту, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың дамуын қамтамасыз ету керек.

5. Жер қойнауын пайдалану жүйесі. Қазақстанда пайдалы қазбаларды өндіру басқа елдермен салыстырғанда онша қымбат емес, сондықтан бағалар төмен болғанда да біз басқа шикізат экспорттаушылармен бәсекелесе аламыз. Алайда қолданыстағы заңнамалық база осы сектордың дамуына кері әсер етеді. Келісудің күрделі рәсімдері мен мемлекеттің жер қойнауына үлкен құқықтары Қазақстанға шетелдік инвесторларды тартуға мүмкіндік бермейді. Шетелдік инвесторлар үкіметтен кепілдік алғаннан кейін ғана келеді. Бұл жергілікті кәсіпкерлердің шетелдіктерді тарту мүмкіндіктерін шектейді. Шикізат секторы тартымсыз болып қалды. Нәтижесінде 2014 жылы мұнай өндіру төмендеді, ал 2015 жылға болжамдар көңіл қуантпайды. Заңнамалық базаны да, мемлекеттік органдардың өзін де реформалағанға дейін, бұл саланың дамуы тек мемлекет есебінен ғана жүзеге асады.

6. Еңбек ресурстары. Қазақстанда халық тығыздығы төмен, жұмыс күші өте қымбат әрі өнімділігі аз, сондықтан біз еңбек ресурстарының жетіспеушілігінен зардап шегіп отырмыз. Көші-қон саясатын — ішкі де, сыртқы да — өзгерту керек. Бізде ауыл халқының үлесі өте жоғары (40 пайыздан астам), ал ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің шамамен 10 пайызын ғана береді. Бұл еңбек ресурстарын өте тиімсіз пайдалану. Ауылдан қалаға қоныс аударуды ынталандыру қажет, ол үшін ірі агломерациялар құру бағдарламасы керек.

Бұл — ерте ме, кеш пе шешуге тура келетін проблемалардың бір бөлігі ғана. Оларды шешу үшін біз мыналарды жасауды ұсынамыз:

1. «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ құрылымын кеңінен жекешелендіру арқылы реформалау. Мемлекет үлесін акциялардың 25 пайыздық блоктаушы пакетіне дейін қысқарту. Жекешелендіруді қор биржасы арқылы өткізіп, орналастыру жөніндегі шетелдік мамандарды тарта отырып, жергілікті нарықта IPO жасаған жөн. Егер акциялар көптеген инвесторға сатылса, мемлекет 25 пайыздық үлесімен де компаниялар қызметінің тиімділігін төмендететін шешімдер қабылдай алмайды. Бұл шара жалпы алғанда көптеген саланың тиімділігін арттыруға және стратегиялық инвесторларды тартуға көмектеседі.

2. ҮИИДМБ бағдарламасы толығымен қайта қаралуы керек. Жобаларды мемлекеттік қолдаудың негізгі қағидаттарын тұжырымдау қажет, оларға екі бағыт кіреді:

• Табыстылығы төмен және әлеуметтік маңызы бар ауыл шаруашылығы мен тамақ өнеркәсібі сияқты өмірлік маңызды салаларды қолдау. Оларға жеңілдікті кредиттеу, субсидиялау, инфрақұрылым құру, жеңілдікті салық салу және мемлекеттік тапсырысты қамтамасыз ету бағдарламасы қажет. Бұл салаларды ресейлік бәсекелестерден қорғайды және елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтады.

• Табыстылық, меншікті қатысу және локализация талаптарына сай келетін жобаларды қолдау. Бажда және көлік шығыстарында үнемдеумен айналыспай, елде шынымен қосылған құн жасайтын жобаларды қаржыландыру керек. Осыған байланысты өндірісті локализациялау мен табыстылықтың нақты өлшемшарттары болуы тиіс, бірақ экономика салалары бойынша емес. Сонда мемлекет өз өндірісінің дамуын ынталандырады. Мысалы, мемлекет үшін автомобиль зауытынан гөрі мақтадан мата шығаратын зауытты қаржыландыру маңыздырақ болуы керек. Өйткені автомобиль зауыты баж есебінен табыс табады, ал мата зауыты Қазақстанда өндірілген шикізатқа құн қосады. Тиісінше, дәл өндірісті локализациялауға көңіл бөлу керек, сонда біз валюта бағамының өзгеруінің әсеріне аз ұшырайтын боламыз. Кәсіпкерлерге қызық салаларды нарықтың өзі анықтайды.

Мемлекеттік бағдарламалар ауқымды әрі ауыр болмауы керек. Кәсіпкерлерге түсінікті, мемлекеттік қолдау алудың қарапайым тетігі жазылған қарапайым бағдарлама қажет.

3. Шенеуніктердің функционалын қайта қарау, сонда кез келген кәсіпкер мәселесін бір жерде шеше алады. Шенеуніктерді ынталандыру жүйесін өзгерту, нәтижеге байланыстыру керек, бұл ретте сыйақы айлық жалақыдан бірнеше есе артық болуы тиіс. Мысалы, егер әкімдік айына 100 рұқсат берсе, шенеунік әр рұқсат үшін сыйақы алады. Бірақ рәсімдер сақталмаса, шенеунік жұмыстан шығарылады. Сонда мемлекеттік қызметші қалыпты жобаларды іздеуге және рәсімдерді жеңілдетуге мүдделі болады және тежегіштен «көмектескішке» айналады. Бұл сондай-ақ қайталанатын және артық рәсімдерді өзгертуге төменнен бастама көтеруге мүмкіндік береді, өйткені оларға шенеуніктің өзі мүдделі болады.

4. Міндетті аудитті енгізу және корпоративтік басқару талаптарын өзгерту. Міндетті аудитті меншік нысаны бойынша емес, кәсіпорындардың мөлшері бойынша енгізу керек. Сонымен қатар аудиторлық және бағалаушы компанияларға қойылатын талаптарды күшейту қажет. Бұл есептілікті ашығырақ етеді және транзакциялық шығындарды азайтады. ЕДБ-ге қарыз алушылар бойынша талаптарды, әсіресе кепіл саясаты бөлігінде, жеңілдету керек. Қазіргі жағдайда банктер тек ломбардтық кредиттеуді ғана жүзеге асыра алады.

5. Қор нарығын дамыту. Эмитенттер мен бағалы қағаздар нарығы қатысушыларының сыни массасы қалыптасатын жағдайлар жасау керек. Мысал ретінде клирингтік ұйым, төрелік құру, мемлекеттік компанияларды жекешелендіру және эмитенттерге қойылатын талаптарды жұмсарту аталады. Сондай-ақ мемлекеттің кәсіпкерлерді қолдауға қор нарығы арқылы, мысалы, облигациялар мен акциялар сатып алу жолымен, белсенді қатысуын қамтамасыз ету қажет. Дәл сол «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ басқаруға араласпай, жақсы жобаларға үлкен үлеспен кіре алады.

6. Қаржыландырудың балама көздерін, мысалы, түрлі қорларды дамыту арқылы дамыту. Бізде инвестициялық қорлар туралы заң бар, бірақ, өкінішке қарай, ол іс жүзінде жұмыс істемейді. Қолданыстағы заңнама аясында инвестициялық қорлар қызметінде соншалықты шектелген, сондықтан жеке инвесторлар арасында танымал емес. Бұл заңды толығымен қайта қарау керек, ең бастысы — инвестициялау қағидаларын өзгерту. Бұл жеке тақырып, оны да толығырақ ашу қажет.

7. Жер қойнауын пайдалану жүйесі — рәсімдерді, ең алдымен келісу және рұқсат беру жүйесіндегі рәсімдерді жеңілдету керек. Мерзімдерді бақылайтын, барша үшін түсінікті келісу рәсімдерін және жер қойнауын пайдаланушыларға біркелкі көзқарасты енгізу қажет. Бүгінде жер қойнауын пайдаланушы мемлекетке толық тәуелді, жұмысты бастау үшін ол бір қағазды айлап күтуге мәжбүр. Энергетика министрлігі мен ИДМ шамадан тыс жүктелген және тек ірі жобаларға көңіл бөледі, ал шағын және орта жер қойнауын пайдаланушылар артық бюрократиядан зардап шегеді. Заңнамалық базаны жеңілдету, жер қойнауын пайдалану саласындағы органдар жұмысын жүйелеу және бюрократияны азайту бағалар төмен болған жағдайда да көбірек шетелдік инвесторды тартуға мүмкіндік береді, ал бұл баға өскен кезеңде қалыптасқан базаны пайдалануға жол ашады.

8. Ірі қалаларда арзан әрі қолжетімді тұрғын үй салу арқылы халықтың ішкі көші-қонына жағдай жасау. Қала халқының өсуі еңбек нарығында үлкен бәсеке тудырады және ауылдық жерлердегі әлеуметтік шиеленісті басады.

9. Еңбек ресурстарын тарту жөніндегі көші-қон заңнамасының жүйесін өзгерту. Бүгінде кәсіпкерлер шетелдік жұмыс күшін тарту бөлігінде үлкен қиындықтарды еңсеруге мәжбүр. Жергілікті мамандардың бар екенін ескеру қажет. Біздің ойымызша, ең алдымен мигранттың қауіпсіздігі мен білімін қарау керек. Бұл еңбек нарығындағы бәсекені арттырады және еңбек шығындарын арзандатады. Оған қоса, жақсы шетелдік кадрлар өз тәжірибесін біздің мамандарымызға міндетті түрде береді.

Біздің көзқарасымыз бойынша, экономиканың құрылымдық өзгеруіне сенім арту үшін алдымен осы проблемаларды шешу керек. Ал экономика құрылымы өзгерген кезде, біз дағдарыстарды ел үшін ерекше сілкіністерсіз еңсере алатын боламыз.