Кофе қалдығына қарап бал ашу

Соңғы кезде теңгені девальвациялау керек пе, жоқ па деген мәселе төңірегінде пікірталас көп болып жүр.

Ал шын мәнінде Қазақстан қазір тығырыққа тірелген жағдайда тұр. Девальвация жасалса, халық кедейленіп, инфляция үдейді. Девальвация жасалмаса, өнеркәсіп зардап шегіп, алтын-валюта резервтері (АВР) сарқылады.

Девальвацияны жақтаушылардың негізгі дәлелдері мыналар:

1. Қазақстандық өнеркәсіп кәсіпорындары рубльдің арзандауынан зардап шегіп отыр. Қазақстанға Ресейден тауар өте көп келеді, бұл біздің өндірушілерге әсер етіп, олардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Расында, бұл тәуекел бар. Рубль бағамының төмендеуі біздің тауар өндірушілер үшін өте ауыр тиеді. Біз Ресеймен бірыңғай экономикалық кеңістікте болғандықтан, шекарада әкімшілік тосқауыл орнатуға мүмкіндігіміз жоқ. Тауардың өзіндік құны материалдық шығындардан, еңбек шығындарынан және амортизациядан тұрады. Мысалы, біз бидай өсірдік, астықтан ұн жасадық, ұннан нан пісіріп, сатып жібердік. Технологиялық процесте елімізде өндірілген мұнайдан алынатын ЖЖМ пайдаландық. Жергілікті өндірушілердің жұмыртқасы мен тұзын қостық және т.б. – өндіріс іс жүзінде жүз пайыз локализацияланған. Ресейде өндірілген мұндай тауар біздікінен арзан болып шығады. Сондықтан еңбек және материалдық ресурстардың үлесі жоғары отандық тауарларға ұлттық валютасы екі есе құнсызданған елде өндірілген баламалармен бәсекелесу қиынға соғады. Қазақстанда еңбек шығындарының құнын қалай болса солай қысқарту, яғни қарапайым тілмен айтқанда, жалақыны екі есе кесу мүмкін емес. Дегенмен мұндай әсер қысқа мерзімді болады, өйткені алғашқы тауарлық-материалдық құндылықтар құны жоғары елдерге экспортталады, бұл өндіруші елдің ішінде алғашқы тауарлар бағасының өсуіне әкеледі. Импорттық компоненттерден жасалған тауарлар да қымбаттайды. Бұл әсіресе санкциялар кезеңінде өзекті. Бірден-бір тежеуші фактор – еңбек құны. Алайда бір кезде жалақыны бәрібір индекстеуге тура келеді, себебі елде инфляция жоғары болады және әдеттегі өмір сүру деңгейін сақтау үшін еңбекақы деңгейін көтеру қажет болады. Әрине, бұған уақыт кетеді – бір жылдан немесе одан көбірек. Осы кезеңде девальвация жасалмаса, рубльдің төмен бағамынан және Ресейден келетін импорттан зардап шегетін салаларды қолдаудың қатаң шаралары қажет болады. Үкіметке әр сала бойынша өзіндік құн құрылымы бойынша қарапайым есептеулер жасап, ықтимал салдарды бағалау онша қиын емес. Бұл біздің салаларымызға ауыр кезеңде аман қалу үшін қандай көмек көрсету керек екенін түсінуге мүмкіндік береді. Мөлшерлемелерді субсидиялауды, салықтық демалыс пен жеңілдіктерді, табиғи монополиялар тарифтерін субсидиялауды және т.б. қарастыруға болады.

2. Валюта. Бұл тек төлем құралы ғана емес, белгілі дәрежеде өз сұранысы мен ұсынысы бар тауар да. Тіркелген бағам саясаты жүргізілетін елдерде АВР жергілікті валютаның бағамын ұстап тұруға пайдаланылады. Дағдарыс басталғанда ҚР Ұлттық Банкі сұраныс пен ұсыныстың тепе-тең деңгейін ұстап тұру үшін теңгені сатып алып, доллар сатады. Қалыпты уақытта доллар сатып алып, теңге сатады. Ұзаққа созылған дағдарыс кезеңінде девальвацияны күтіп, бәрі доллар сатып алады. Сұранысты елге валюта ағынының күрт қысқаруы қыздырады – мәселен, мұнай бағасы екі еседен астам құлдырады. Соңында доллар тек Ұлттық Банкте ғана қалады. Бұл экономикаға өте қатты зиян келтіреді: ешкім валюталық тәуекелге бармайтындықтан жобаларды несиелеу тоқтап, теңгедегі пайыздық мөлшерлемелер өседі. Басқаша айтқанда, теңгелік өтімділік қысқарады, бұл жалпы алғанда қазір болып жатқан жағдай. Девальвация жасалса, бағамның құлдырауын мазасыз күтудің орнын айқындық басады, ал көптеген контрагенттер долларды теңгеге ауыстыра бастайды – бұл жағдайды түзейді. Бірақ басты сұрақ бар: теңгені қандай деңгейге дейін құнсыздандыру керек? Теңгенің долларға шаққандағы бағамын «артығымен» түсірсе, бұл әлеуметтік жарылысқа әкеледі. Теңге бағамын төмен түсірмесе, бұл жағдайға әсер етпейді, өйткені жаңа девальвацияны күту сейілмейді. Мұндай жағдайда 2014 жылғы девальвациядағыдай болмауы үшін рубль бағамы мен мұнай бағасының тұрақтануын күтіп, содан кейін ғана шешім қабылдау керек. Бірақ жағдай өзгеруі үшін девальвация болмайтынына кепілдік қажет. Ол үшін Ұлттық Банк пен үкіметтің бәрі сенетін келісілген НАҚТЫ бағдарламасы керек. Билік бағам неліктен өзгермейтінін және экономиканың барлық ықтимал сын-қатеріне қалай жауап беретінін егжей-тегжейлі әрі нанымды түрде негіздеуі тиіс. Ол үшін жақсы есептеулер мен терең талдау қажет. Өкінішке қарай, әзірге мұндай аналитиканы көргенім жоқ.

Менің көзқарасым бойынша, своп операцияларын қайта бастау орынды болар еді – бұл банктерге реттеуші валюталық тәуекелдерді де өз мойнына алатынын, олардың жалғыз емес екенін білдіретін сигнал береді, сонда нәтижесінде мультипликативтік әсер аламыз. Халық девальвация болған күннің өзінде жинағын жоғары пайыздар есебінен сақтап қалатынын көруі үшін теңгедегі депозиттер бойынша мөлшерлемелерді көтеру керек.

3. Бюджет тапшылығы. Мемлекетте кіріс және шығыс бөлігі бар. Кіріс бөлігі іс жүзінде екі есе қысқарғанда қосымша табыс көздерін іздеу немесе шығындарды қысқарту керек. Не болмаса екеуін де істеу керек. Табыс көзін ұзақ іздеген жоқпыз – ол Ұлттық қор. Бірақ Ұлттық қор түбі жоқ құдық емес, сондықтан тағы бір тәсіл бар – теңгені құнсыздандыру есебінен кіріс бөлігін ұлғайту. Бюджетке түсетін түсімдердің басым бөлігі шартты түрде валютамен номинацияланғандықтан, теңгенің құнсыздануы бұл тапшылықты қысқартуға мүмкіндік береді. Бұл әлеуметтік сілкіністерге ұрындыруы мүмкін, ал қайшылықтардан аулақ болу үшін бюджеттік сала қызметкерлерінің жалақысын, зейнетақыларды, шәкіртақыларды және т.б. индекстеуге тура келеді. Сонымен, бюджет үшін Ұлттық қор ең басты, егер жалғыз болмаса, табыс көзі болып қала береді.

4. Төлем балансы. Валюталық түсімнің қысқаруы мен импорттың ұлғаюы кезінде төлем балансының тапшылығы туындауы мүмкін – нәтижесінде елден түсетіннен гөрі көбірек доллар кете бастайды. Жағдайды қазір жоспарланып жатқан зор инвестициялық жобалар ушықтыра түседі. Девальвация төлем балансының тапшылығы мәселесін толық шешпейді, сірә, импорт қана қысқарады. Бұл жағдайда валюталық қарыздар мен шетелдік инвесторларды тарту бағдарламасы қажет. Бізде инвесторларды тарту жөнінде тұтас бағдарлама жасалса да, әзірге ешкім кезекке тұрмай отыр, ірі шетелдік инвестициялар туралы да ештеңе естілмейді.

Девальвацияға қарсылар мынаны айтады:

1. Қазақстан импортқа қатты тәуелді. Импортты үш санатқа бөлу керек:

• елде өндірілмейтін тауарлар импорты – мұндай тауарлар өте көп, сәйкесінше девальвация жасалғанда бұл тауарлар қымбаттайды. Халықтың табысы сол деңгейде қалатынын ескерсек, бұл тауарларға сұраныс төмендейді, импорт қысқарады, сауда құлдырайды, бұл ЖІӨ-ге әсер етеді;

• шикізат пен компоненттер импорты. Біз жоғары рентабельді бірдеңе өндірген күннің өзінде (тамақ өнеркәсібін қоспағанда) шетелдік материалдар мен шикізатты пайдаланамыз. Девальвациядан кейін бұл тауарлардың да бағасы өседі, бұл да сатылымға әсер етеді;

• негізгі құралдар мен материалдық емес активтер импорты. Үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту бағдарламасы аясындағы мегабағдарламаларды ескерсек, инвестициялық шығындардың теңгемен өлшегенде қымбаттауы бәрібір бәсекеге шыдамай отырған жобалардың қаржылық көрсеткіштеріне сөзсіз әсер етеді. Өтелуге көбірек уақыт қажет болады немесе бағаны көтеруге тура келеді, бұл сұранысқа әсер етеді. Қазақстан индустрияландырудың бастапқы кезеңінде ғана тұрғанын ескерсек, девальвация опық жегізуі мүмкін. Қазақстандағы барлық жобалар өз міндеттемелерін теңгемен бекітетін мемлекеттің қаражатына қаржыландырылады. Девальвация болған жағдайда барлық несиелік және өзге де инвестициялық келісімдерді қайта қарау қажет болады. Бір жобаны келісуге жарты жылға дейін, тіпті одан да көп уақыт кететінін және несиені барынша ұзақ мерзімге алу үшін көрсеткіштердің қолдан ыңғайластырылатынын ескерсек, жаңа өндірістер туралы ұмытуға болады.

2. Долларлық қарыз алушылар. Қарыз алушылардың екі санаты бар. Біріншісі – несиелерін доллардан теңгеге ауыстыруға үнемі қол жеткізуге тырысатын ипотекалық қарыз алушылар. Олар басқа санаттармен салыстырғанда көп емес, бірақ олардан шу көп. Олардың несиелерін доллардан теңгеге ауыстыру Ұлттық Банк үшін үлкен мәселе емес, бірақ ешкім онымен айналысқысы келмейді. Нәтижесінде біз тұрақты бас ауруына ұшырап отырмыз. Екінші санат – долларлық міндеттемелері бар заңды тұлғалар. Мұндай қарыз алушылар әлдеқайда көп, әсіресе жер қойнауын пайдаланушылар арасында. Девальвация, бір жағынан, өндірудің өзіндік құнын төмендетеді, бірақ екінші жағынан, теңгедегі міндеттемелерді ұлғайтады. Мұнай бағасы айтарлықтай түскенде, оларға девальвацияның жасалмағаны тиімдірек, өйткені девальвациядан болатын шығынды өзіндік құнның төмендеуі жаппайды. Бұл жер қойнауын пайдаланушыларға ғана емес, барлық экспорттаушыларға және долларлық міндеттемелері бар барлық тұлғаларға, соның ішінде валюталық міндеттемелері бар ұлттық компанияларға да қатысты. Бұл жағдайда қайта қаржыландыру бағдарламасы қажет, әйтпесе теңге бағамын ұстап тұруға тура келеді.

3. Инфляция. Кез келген девальвация инфляцияны үдетеді, бұл біздің импортқа тәуелділігімізді ескерсек, әсіресе өзекті. Оған қоса, табиғи монополиялар өткен девальвацияны іс жүзінде индекстеген жоқ. Жоғары инфляция бәріне, соның ішінде халықтың нақты табысына да әсер етеді. Егер Еуропада еуро 20 пайызға құнсызданып, инфляция бар болғаны бір пайыз болса, бізде бәрі басқаша болады, өйткені бізде өндіріс локализациясы өте төмен.

4. Сұраныстың, соның ішінде ЖІӨ-де үлкен үлес алатын қызмет көрсету саласындағы сұраныстың қысқаруы. Девальвациядан кейін халық ең алдымен қызметке жұмсалатын шығындарын – мейрамханаларды, кинотеатрларды, саяхатты, демалысты, сұлулық салондарын, фитнесті және т.б. – қысқартады, бұл ШОБ-қа айтарлықтай соққы болады.

Ықтимал девальвация туралы айту – кофе қалдығына қарап бал ашумен бірдей. «Жақтап» та, «қарсы» да дәлелдерді шексіз келтіруге болады, ал шын мәнінде терең талдау мен бірнеше сценарийді әзірлеу керек. Содан кейін ғана теңгені девальвациялау немесе девальвацияламау туралы шешім қабылдауға болады. Ұлттық экономика министрлігінің ішінде мұндай талдау жасала ма, жоқ па, өкінішке қарай, маған белгісіз…