Бір белгісізі бар теңдеу

Жуырда маған мұнай бағасы екі еседен астам түскен кезде, бензин бағасының мұнайдың құлдырауына сәйкес келмейтіндей шамада ғана төмендеуінің себебі неде деген сұрақ қойылды. Бұған бірнеше себеп бар, оларды түсінген жөн:

1. Бензиннің өзіндік құны ішкі нарықтағы мұнай құнынан, сондай-ақ қайта өңдеу мен жеткізу шығындарынан құралады. Сондықтан мұнай бағасы төмендегенде, бензин бағасы пропорционал түрде түсе алмайды.

2. Мемлекет мұнайға шекті бағаларды белгілейді. Мұнай баррелі 100 доллардан қымбат тұрған кезде, біздің ішкі нарықта ол нарықтық бағамен емес, әлдеқайда төмен бағамен сатылды. Себебі бізде заң бойынша жер қойнауын пайдаланушылар 30 пайызын ішкі нарықта сатуға тиіс: егер бензинге шекті баға болса, ішкі нарықтағы мұнайдың да шекті бағасы болады, одан жоғары бағаға оны ешкім сатып алмайды. Тиісінше, 128 теңге болғанда бұл баға баррелі шамамен 80 долларға тең болды. Яғни ішкі бағалар нарықтық бағамен Брент 80 доллардан төмен түскенде ғана теңесті. Демек, пропорцияны есептеу үшін сол кезеңде мұнайдың ішкі бағасы қандай болғанына қарауымыз керек.

3. Жер қойнауын пайдаланушыларды рента салығы бойынша салық салудың прогрессивті шкаласы. Бізде экспорттаушылар прогрессивті шкала бойынша төлейді: баға неғұрлым жоғары болса, мөлшерлеме де соғұрлым жоғары. Егер баррелі 100 доллар болғанда мөлшерлеме 19%-ға тең болса, 50 доллар болғанда тиісінше 7% болады. Осылайша, мұнай бағасы төмендегенде, салықтарға байланысты ішкі баға да пропорционал түрде қысқармайды.

4. Қазір АИ 92 бензиніне литрі үшін 109 теңге шекті баға белгіленген. Мұнай трейдерлері бағаны одан да төмен қоя алады, оған ешкім тыйым салмайды, бірақ бұл жерде бензинге сұраныс пен ұсыныс реттейтін тауар ретінде қарау керек. Бензин сұранысы икемсіз тауарларға жатады, яғни оған деген сұраныс бағаға іс жүзінде тәуелді емес. Егер мұнай трейдерлері бағаны түсірсе, олардың сату көлемі бұдан пропорционал түрде өспейді, сондықтан оларға шекті бағамен сату тиімді. Оның үстіне Қазақстанда бензиннің сапасы үлкен рөл атқарады, біздің көпшілігіміз тек ірі ЖҚС желілеріне ғана сенеміз, ал шағын желілер бағаны түсірсе де, олармен бәсекелесе алмайды. Бізде республикалық ірі желілер көп емес (ҚМГ, «Синоойл», «Гелиос», РП және «Газпромнефть»), сондай-ақ «Номад», «Бахыт» сияқты аймақтық ірі желілер бар. Бәсеке онша жоғары болмағандықтан, мұндай нарық олигополиялық болып табылады, өйткені үш желі бағаға келісе қалса, бәрі сол бағаны ұстайды.

5. Мұнайдың экспорттық бағасы айтарлықтай түскендіктен, біздің жер қойнауын пайдаланушылар үлкен шығынға ұшырап отыр, оны олар ішкі нарықта өтеуге тырысады, сондықтан қазір бізде мұнай бағасы әлемдік бағадан жоғары. Себебі көптеген ірі жер қойнауын пайдаланушылардың ұзақ мерзімді келісімшарттары бар, соның негізінде олар бұл мұнайды экспортқа жеткізеді, ал ішкі нарық сол 30 пайыздың ықпалында қала береді. Тиісінше, мұнайға сұраныс сақталады, бұл жер қойнауын пайдаланушыларға бағаны ұстап тұруға мүмкіндік береді.

6. Көтерме мұнай трейдерлері де жер қойнауын пайдаланушылар мен бөлшек желілердің арасындағы делдал қабат болып табылады. Көтерме нарық та бізде олигополиялық. Көтерме сатушылар жер қойнауын пайдаланушылардан да, бөлшек желілерден де зауыттарда қайта өңдеуге арналған келісімшарттарының болуымен ерекшеленеді. Ал бізде заңнамалық тұрғыдан тек мұнайдың бөлшек бағасы ғана реттелетіндіктен, көтерме сатушылар бағаны жер қойнауын пайдаланушыларға да, бөлшек желілерге де өктем түрде белгілей алады. Көтерме сатушылардың олигополизациясын мұнай өнімдерінің айналымын реттеу туралы заңның бірқатар кемшіліктері, сондай-ақ МӨЗ-дердің шектеулі қайта өңдеу қуаттары туғызды. Демек, көтерме сатушыларға тек бензиннің шекті бағасын төмендету арқылы ғана әсер етуге болады.

7. Сондай-ақ мұнайдың ішкі бағасы әлемдік нарықтардағы нарықтық баға өзгерісіне пропорционал түрде өзгермейді, өйткені ол әлемдік бағадан салықтар мен тасымалдау шығындарын шегергенде қалатын шама ретінде құралады. Рента салығынан басқа, мұнай бағасына тәуелді емес ЭКБ де бар. Көлік шығыстары да мұнай бағасына байланысты емес. Қазір баррель 50 доллардан төмен бағамен сатылуда. Осындай бағада бензиннің бағасы қандай болуы мүмкін екенін есептеп шығаруға болады. Алдымен салықтармен бірге барлық шығынды шегергенде қалатын мұнайдың ішкі бағасын есептейміз: 1 тонна мұнайға мұнай бағасына тәуелді емес тұрақты шығындар — ЭКБ, тасымалдау және трейдер жеңілдігі — 80+43+29 = тонна үшін 152 доллар. ПҚӨС-ті бағадан 4,5 %-ға азайту — баррелі 49 доллар х 4,5% х 7,2 = тонна үшін 16 доллар. Минус экспортқа рента салығы — 49 х 7% х 7,2 = тонна үшін 25 доллар. Жиыны: ішкі баға 49 х 7,2 - 152 - 16 - 25 = тонна үшін 160 долларға тең болады. Қайта өңдеу баррелі үшін 80 доллар тұрады, шығын — 5% немесе тоннасына 8 доллар, оған жеткізу ақысы — тонна үшін 100 доллар қосылады. Мазутты тоннасын 100 доллардан сатамыз делік, сонда 60 доллар бензиннің өзіндік құнына ауысады — 60 х 0,4 (мазут шығымы) = тоннасына 24 доллар. Нәтижесінде 160+80+100+ 24 = тонна үшін 364 доллар аламыз. Бұған тонна үшін 30 доллар акциз және 80-ші бензинге арналған 100 доллар х 0,7 (АИ 80 шығымы) = 70 доллар присадкалар қосамыз. Тонна үшін 440 доллар шығады. Трейдерлер тонна үшін, айталық, 100 доллар (көтерме сатушы мен бөлшек желі бірге) тауып алады делік — сонда тонна үшін 564 доллар аламыз. Оған 12% ҚҚС қосамыз = 632 доллар. Демек, бір литр бензиннің әділ бағасы — 632 х 0,73 х 185 / 1000 = литрі үшін 85 теңге болуға тиіс. Бұл жерде басқа мәселе бар: Энергетика министрлігі біздің жер қойнауын пайдаланушыларды қолдау үшін ЖЖМ-ге шекті бағаларды төмендетпеді, өйткені қазір бұл шығындарды жабудың жалғыз көзі. Сондай-ақ уақыт лагын да ескеру керек, өйткені мұнай автоматты түрде ЖЖМ-ге айналмайды, оны жеткізу, қайта өңдеу және тұтынушыларға жеткізу қажет. Бұған шамамен бір ай кетеді.

Айтпақшы, қазір мұнай бағасына байланысты ЖЖМ-ге шекті баға формуласын белгілеуге өте қолайлы кез. Формулаларды регрессия теңдеулері бойынша нақты жазып қоюға болады, осылайша болашақта мұнай бағасы өсіп, ал ел ішінде ЖЖМ бағасын көтеру қиын болатын ыңғайсыз жағдайларға қайта тап болмауға болады. Мысалы, Еуропада мұнай бағасы мен бензин құны арасында нақты корреляция бар. Мұндай теңдеуді құру қиын емес, өйткені мұнай бағасынан басқа барлық параметрлер белгілі. Бір белгісізі бар теңдеу болады. Осылайша, бағаларды әр айдың бірінші күні өткен айдағы орташа бағаға байланысты қайта қарауға болады.