Қазақстан ауылына өз Столыпині керек

Ауыл халқының үлесі көптеген жылдар бойы өзгермей, елдің жалпы халқының шамамен жартысын құрайтын, ал ЖІӨ-дегі үлесі тұрақты түрде төмендеп келе жатқан елде ауыл шаруашылығын дамыту мәселесі ең басты мәселе болып табылады. Әсіресе ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігі мен табыс деңгейі тиісінше өнеркәсіптегі және қаладағы көрсеткіштерден айтарлықтай төмен екенін ескерсек — мұны статистикалық деректер анық көрсетеді.

Ақырында, өзін-өзі жұмыспен қамтыған ауыл халқының үлесін оның табысының үлесімен салыстырсақ — өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың 69,9%-ына ауыл халқы табысының 17,4%-ы ғана тиесілі — ауылда жасырын жұмыссыздық бар деген қорытынды жасауға болады. Осы деректердің барлығы аграрлық халық артықтығының тән белгілері болып табылады, яғни еңбекке қабілетті халықтың нақты саны оған деген шынайы қажеттіліктен асып түседі.

Статистика деректері бойынша, 2012 жылы ауыл, орман және балық шаруашылығында өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмысшылар саны 1,519 млн адам болып саналды. Статистикалық есептілік осы бір жарым миллион адамның қаншасы жеке шаруашылық жүргізу есебінен күн көретіні туралы мәлімет бермейді, бірақ 2012 жылы 66,1 мың га жерде 557,5 мың отбасы ұжымдық бау-бақшамен айналысқанын ескерсек, айтарлықтай бөлігі деп болжауға болады.

Демек, біздің ауыл шаруашылығымыздың негізін шағын жер телімдерінде еңбек ететін кедей шаруалар құрайды, бұл біздің ауыл шаруашылығымыздың кейбір ерекшеліктерін айқындайды. Ауыл шаруашылығының мұндай жағдайында елдің үздіксіз және орнықты дамуы мүмкін емес.

Мемлекет ауыл шаруашылығының мәселелеріне мән бермейді деп айту әділетсіздік болар еді. Екі бағдарлама іске асырылды, қазір үшіншісі — «Қазақстан Республикасында 2013–2020 жылдарға арналған агроөнеркәсіптік кешенді дамыту бағдарламасы «Агробизнес 2020»» жүзеге асырылуда. «Агробизнес 2020» бағдарламасында біздің ауыл шаруашылығымыздың жай-күйіне қатаң баға берілген: «…саладағы еңбек өнімділігінің төмен деңгейі, қолданылатын технологиялардың жетілмегендігі, өндірістің ұсақ тауарлылығы ауыл шаруашылығы өндірісін қарқынды негізде жүргізуге, материалдық, еңбек және басқа да ресурстарды неғұрлым толық пайдалануға, экологиялық талаптарды сақтауға мүмкіндік бермейді». Осындай бағаға сүйене отырып, мынадай мақсат қойылды: «ҚР АӨК субъектілерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін жағдай жасау».

Бағдарламамен танысқанда көзге түсетіні — бағдарламаны әзірлеушілер қазіргі жағдайды егжей-тегжейлі сипаттай отырып, ауыл шаруашылығындағы қалыптасқан жағдайдың басты себебі — аграрлық халық артықтығына назар аудармаған. Ескертіп өтейік: аграрлық халық артықтығы деп еңбекке қабілетті халықтың нақты санының шынайы қажетті саннан асып түсуі түсініледі. Мұндай халық артықтығы ашық ғана емес, жасырын жұмыссыздықпен, еңбек өнімділігінің төмендігімен де көрінеді.

Табиғи сұрақ туындайды: бұл жағдайда қойылған мақсатқа қол жеткізуге бола ма? Тағы бір маңызды сұрақ: аграрлық дамудың мәселелері шешілмесе, не болады?

Қабылданған мемлекеттік бағдарламаның негізгі құралы — субсидиялау. Барлығы субсидияланады: кредит бойынша мөлшерлемелер, бау-бақша мен көкөніс бақтарын салу құны, асыл тұқымды мал құны, білім беру қызметтерінің құны және т.б. Алайда аграрлық халық артықтығын елемей, бағдарлама кедейліктің қыспағына түскен халықтың өндірісті қарқындандыруға бағытталған, нәтижесін бірнеше жылдан кейін ғана беретін инвестицияларды қабылдай алмайтынын назардан тыс қалдырады — оларды бүгінгі күннің тірлігі, яғни аман қалу мәселелері толғандырады.

Төмендегі суретке қарасақ, мысалы, халық шаруашылықтары үшін асыл тұқымдық құрамды жақсартудан гөрі жемшөппен қамтамасыз ету мәселесі өзектірек екенін көруге болады. Бірақ бағдарлама жемшөпті субсидиялауды көздемейді.

Шын мәнінде, бағдарламада қарастырылған субсидиялардың барлық түрі бойынша дәл осындай талдау жүргізуге болады. Сәйкесінше, бағдарлама қаншалықты іске асырылса да, ол өнімділік деңгейіне, ал маңыздырағы — ауыл халқының басым бөлігінің тұрмыс деңгейіне аз әсер етеді. Оның үстіне, оның нәтижесі одан да ауқымды әлеуметтік және экономикалық құлдырау болуы мүмкін. Сонымен бірге өндіріс пен инвестиция өсімі адастырмауға тиіс. Мысалы, бірінші орыс революциясы алдында Ресей империясында ауыл шаруашылығы өндірісі жылына орта есеппен 2,5%-ға, инвестиция көлемі 2%-ға өскен. Бірақ өндіріс пен тұрмыс деңгейі жалпы өскенімен, кедей және ауқатты ауыл халқы арасындағы алшақтық та ұлғайған.

Одан да маңыздысы — бағдарлама субсидияларды неғұрлым жақсы қабылдайтын орта және ірі ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне (АШТӨ) шағын өндірістер мен халық шаруашылықтарымен салыстырғанда қосымша бәсекелестік артықшылықтар жасайды, бұл соңғыларының алғашқыларымен ығыстырылуын білдіреді. Бұл жағдай бағдарламада мүлде қарастырылмайды, ал босаған жұмыс күшін қандай да бір жолмен жұмысқа орналастыру керек болады. Оның қандай да бір бөлігі (сірә, шамалы бөлігі) ауылда жұмыс табады, ал қалғандары оларды қабылдауға дайын емес қалаға көшеді.

Аграрлық мәселені шешу кешенді тәсілді талап етеді, ал аграрлық саланы дамыту бағдарламасы елді дамытудың жалпы стратегиясының құрамдас бөлігі болуға тиіс. Оның үстіне, тарих үйреткендей, мұндай тәсілден бас тарту ең ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Мысал ретінде реформадан кейінгі патшалық Ресейді алуға болады, онда «аграрлық мәселенің» мәні (сол аграрлық халық артықтығы) емес, оның сыртқы көріністері шешілді.

Аграрлық мәселені шешуге жасалған ең ауқымды және кешенді әрекетті Пётр Столыпин жасады. Оның заңдары бойынша шаруа халықтың басқа санаттарымен құқығы теңестірілді, оған қауымнан еркін шығуға рұқсат етілді, ел ішінде көшіп-қонуға қойылған шектеулер алынып тасталды, шаруа шаруашылығын үлес жерімен бірге қауымнан бөліп шығаруға рұқсат берілді. Бұдан басқа, патша әулетіне тиесілі (удельдік) және мемлекеттік жерлер кейіннен шаруаларға несиеге сату үшін Шаруалар жер банкіне берілді. Ақырында, шаруаларды Оралдың арғы жағына: Сібірге, Орта Азияға және Қазақстанға қоныс аударуды көтермелеу көзделді. Соған қарамастан, Столыпин аграрлық халық артықтығы мәселесін шеше алмады, сол арқылы шаруалар кедейлігінің себептерін жоя алмады. Мәселен, 1914 жылға қарай ауыл халқы қоныс аудару мен қалаға көшуді ескергенде, 1909 жылмен салыстырғанда шамамен 4 млн адамға өсті. Яғни, халық артықтығы мәселесінің өткірлігі жеңілдемек түгілі, тіпті шиеленісе түсті. Себебі Пётр Столыпин аграрлық халық артықтығы мәселесін тек өнеркәсіптік өсумен және қала шаруашылығын дамытумен кешенде ғана шешуге болатынын ескермеді. Ал осы бағыттарда оның жасағаны тым аз болды.

Жалпы, реформадан кейінгі Ресейде «аграрлық мәселе» уақытылы шешілмеді, үлкен кешіктірумен шешілді; оны қарау бюрократиялық созбалаңмен қатар жүрді, ведомствоаралық қайшылықтарға байланысты тежелді. Нәтижесінде шаруалар мәселесін шешуді кешіктіруден 1905–1907 жылдардағы Бірінші орыс революциясы туды. Ал негізінен зиялылар жасаған (зиялыларға кадеттер мен октябристерден бөлек, Николай II-нің тақтан бас тартуын дерлік бірауыздан жақтаған орыс армиясының генералитетін де қосатын болсақ) Ақпан революциясы тек шаруалардың қолдауының, немесе кем дегенде олардың бейтараптығының арқасында ғана мүмкін болды.

Бүгінгі күнге оралсақ, біздің ойымызша, Қазақстанға ең алдымен XX ғасырдың басында өткізілген Ауыл шаруашылығы өнеркәсібінің қажеттіліктері жөніндегі арнайы кеңеске ұқсас, ауылдағы жағдайды кеңінен қоғамдық талқылау қажет. Кадеттер партиясының жетекшісі Павел Милюков бұл туралы былай деп жазған: «Сауалнама нәтижесінде пайда болған пікір алмасудың өзі ішкі земстволық саясаттың міндеттері жөніндегі көзқарастардың одан әрі бірігуіне айтарлықтай үлес қосқанына, және — бұл да аз маңызды емес — осы пікір алмасу мен комитеттердегі пікірталастың жариялылығы осы талқылауға қатысы бар қоғамдық топтардың көңіл-күйін де теңестіруге тиіс болғанына сенімді түрде үміттенуге болады. Комитет мүшелерінің басым көпшілігі отырыстардан кірген кездегіден басқа адамдар болып шықты: қоғамдық мағынада неғұрлым хабардар, неғұрлым дамыған және тәрбиеленген».

Бағдарламаға қосуға болатын нәрселер туралы біздің көзқарасымыз төменде баяндалған.

Өзін-өзі жұмыспен қамтыған халыққа қаржылай қолдау шараларын дамыту

Бұл бағытта ең оңтайлы ұйымдастыру нысаны — шағын АШТӨ-лердің кооперациясы. Ерікті кооперация шағын өндірушілердің мәселелерін шешу үшін, атап айтқанда, өнімді сақтайтын қоймалар салуды қаржыландыруды тарту, тыңайтқыштар мен тұқымдарды бірлесіп көтерме сатып алу, ортақ пайдалануға арналған техника сатып алу үшін мемлекеттік қолдау ала алады.

Айтпақшы, кредиттік кооперацияны дамыту Столыпиннің ең табысты реформаларының бірі болып шықты.

Өзін-өзі жұмыспен қамтыған халыққа арналған қаржы құралдарын дамыту

Халықтың жеке шаруашылықтары үшін кредит ресурстары қолжетімсіз. Бағдарламада көзделген шаралар (пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау, мемлекеттік кепілдіктер және сақтандыру полистері) орта және ірі өндірушілерге бағытталған.

Бірінші кезекте, вексельдік айналымды жетілдіру керек. Бұл қаржы құралы патшалық заманда да кең тараған болатын. Дәл сол кооперативтер ауылдағы өзара есеп айырысуларда вексельдік айналымның жолбасшысы бола алады. Мысалы, шағын тауар өндірушілер ЖЖМ, тыңайтқыштар, тұқымдар үшін өз вексельдерімен есеп айырыса алады, ал олар бойынша төлемдерді өз өнімін өткізгеннен кейін жүргізе алады.

Екінші кезекте, тауарлық кредиттер беруді дамыту керек, оның ішінде өнімді сақтау қоймалары шығаратын, банктер қамтамасыз ету ретінде қабылдайтын тауарлық қолхаттарды пайдалану арқылы. Қазіргі уақытта кредиттік ұйымдарда қорлар кепіл қамтамасыз етуі болып саналмайды, алайда АШТӨ-лердің көпшілігінде негізгі активтер дәл қорлар болып табылады.

Қала агломерацияларын дамыту және ауыл халқын қала маңына қоныстандыру мүмкіндігі

Бізде Астана мен Алматы маңындағы азық-түлік белдеулерін дамыту бағдарламалары бұрыннан бар, жақында Алматы мен Астана агломерацияларын дамыту бағдарламасы пайда болады, бірақ осы бағдарламалардың барлығының кемшілігі — олардың бір-бірімен байланыссыздығында.

Қала агломерацияларын дамыту екі міндетті шешеді:

• шағын АШТӨ-лер үшін өткізу нарықтарын ұйымдастыру;

• ауылдық жерлердегі халық артықтығы мәселелерін шешу.

Шағын өндірушілерге өз тауарымен елдің алыс нарықтарына шығу қиын, олар өздеріне жақын қалаларға немесе бағасы жоғарырақ Алматы мен Астанаға көбірек бағдарланған. Екінші жағынан, қала агломерацияларын дамыту жұмыссыз ауыл халқын жұмыспен қамтуға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ ірі қалаларымыздың төңірегіндегі инфрақұрылымды дамыту туралы қабылданған шешімдерді шұғыл іске асыру қажет:

• Астана мен Алматы нарықтарында дайын өнімді бірлесіп өткізу үшін шағын АШТӨ-лердің кооперациясын ұйымдастыру;

• Астана және Алматы маңында қолжетімді тұрғын үй салу, жеке тұрғын үй құрылысына инфрақұрылымы бар жер телімдерін бөлу және мұның барлығын ауылдық жерден келген қоныс аударушыларға беру тетігін әзірлеу;

• ірі қалаларда сұранысқа ие мамандықтарға оқыту үшін тегін негізде оқу орталықтарын ұйымдастыру.

Халық артықтығы мәселесі тұрған ауылдық жерлерде өнеркәсіптік өндірістер салуды субсидиялау

Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы (ҮИИДБ) бүгінде шикізат көздерінің жанында ірі өндірістер салуға бағытталған (Қазақстанның батысындағы мұнай-химия өндірістері, Балқаш ЖЭО және т.б.). Алайда ауыл халқының үлесі жоғары, тығыз қоныстанған аудандарда (Қазақстанның оңтүстігі мен солтүстігі) ауқымды бағдарламалар іске асырылмайды. Өндірістер салу көптеген параметрлерді негізге ала отырып есептеледі, алайда еңбек ресурстары мәселесі шешім қабылдау кезінде сирек ескеріледі, ал қоныс аудару мен инфрақұрылым құруға кеткен шығындар өндірістер үшін шикізат тасымалын субсидиялау бойынша шығындардан жоғары болуы мүмкін.

Ауылдық жерде шағын өндірістер құруды ынталандыру қажет, мысалы, жемшөп өндіру, ауыл шаруашылығы өнімін алғашқы өңдеу және т.б., олар ауылда қосымша жұмыс орындарын құрады.

Қалай болғанда да, аграрлық мәселені жеке бағдарламамен шешу мүмкін емес: терең экономикалық есептерге және бағдарламаларды іске асыру кезінде түрлі процестердің әсерін факторлық талдауға негізделген кешенді, ойластырылған тәсіл қажет.

Бүгінде біздің ауыл шаруашылығы саласындағы саясатымызға революцияға дейінгі белгілі экономист Пётр Мигулиннің 1891 жылғы егін шықпай қалуының салдарын жою жөнінде жазған мына сөздерін қатысты айтуға болады: «Үкімет болашақта осындай апаттардың алдын алу үшін не істеді? Мүлде ештеңе істеген жоқ. Әртүрлі №№ астында қажетінше қағаз толтырылды, әртүрлі отырыстарда көп әңгіме айтылды, апатты зерттеу үшін жергілікті жерлерге өте жағымды іссапарлар көп болды <…>, бірақ іс бір қадам да алға баспады. Шаруалар жер тапшылығымен, өздерінің мүсәпір үлестерімен, қарқынды шаруашылыққа, ауыл шаруашылығы өнеркәсібіне көшу мүмкіндігінсіз қала берді. <…>. Бәрін Құдайдың еркіне тапсырды. Құдай қаласа, кең байтақ Ресей империясының барлық жерлеріне уақтылы жаңбыр жауса, өнім қамтамасыз етіледі, демек — алаңдайтын ештеңе де жоқ».

Жалпы, қазіргі Қазақстанда реформадан кейінгі Ресейдің аграрлық саясаты таңғаларлық дәлдікпен және дәйектілікпен қайталанып жатыр деп айтуға болады, тек қоғамдық пікір ескерілмейтін бір ғана айырмашылығы бар. Аграрлық халық артықтығы мәселесі қарқынды және уақытылы шешілмейінше, еліміздің басына көптеген қиындық әкелуі мүмкін әлеуметтік сілкіністер қаупі артады деп болжауға болады. Сондықтан бұрынғы қателікті қайталамау үшін тарихтың осы сабағын үйренген жөн.