Несиеге қойылатын пайыздық мөлшерлеме неден құралады

Пайыздық мөлшерлемелер

Қаржылық сауаттылық мәселелерін мектеп қабырғасынан бастап көтеру керек шығар. Несие бойынша мөлшерлемелеріміз жоғары деген пікірлерді көп оқимын. Пайыздық мөлшерлеменің неден құралатынын қарапайым тілмен түсіндіріп көрейін.

Банктердегі пайыздық мөлшерлеме мыналардан құралады:

1. Ақша құнынан;
2. Тәуекел құнынан;

3. Банк маржасынан.

4. Ақша құны – банктің нарықтан ақша тарту құны. Әдетте бұл – салымшыларға төленетін пайыздар мен олар бойынша шығындар, облигация ұстаушыларға және басқа кредиторларға төленетін пайыздар. Ақша құнының тарту мерзіміне тәуелділігін егжей-тегжейлі талдамаймын, өйткені бұл мәселені қиындатады. Тарту мөлшерлемесі ҚР Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесімен өте тығыз байланысты, себебі көптеген қаржы құралдары осы мөлшерлемеге байланған. ҚР Ұлттық Банкінің мөлшерлемесі өссе, тарту құны да артады.

Базалық мөлшерлеме елдегі инфляция факторына байланысты, өйткені инфляциялық таргеттеу жағдайында базалық мөлшерлеме инфляцияны тежейтін құралдардың бірі ретінде қолданылады. Инфляция жоғары болған сайын, оны тежеу үшін мөлшерлеме де жоғары болады. Сондықтан тарту мөлшерлемесін төмендету үшін инфляцияны төмендету керек.

Қазір базалық мөлшерлеме 9,5 % құрайды.

2. Тәуекел құны қарыз алушылардың несиені қайтармау сомасына байланысты. Басқаша айтқанда, бұл – банктің несиелердің қайтарылмауынан шеккен шығындарының сомасы. Қарыз түріне қарай тәуекел-аппетит те, тәуекел құны да өзгереді.

Мысалы, қамтамасыз етілген қарыздар бойынша тәуекел құны төмен және ол кепілді өндіріп алу, оны өткізу жылдамдығына және кепілдің шығындарды жабуына тәуелді. Кепілсіз тұтынушылық несиелеуде қайтарылмаған сомалар толығымен пайыздық мөлшерлеме арқылы жақсы қарыз алушылардың мойнына жүктеледі. Кепілді және кепілсіз қарыздар арасындағы айырмашылықтың үлкен болатыны сондықтан. Мысалы, берілген 100 бірлік несиенің 10-ы қайтарылмаса, тәуекел құны 10 % болады.

Тәуекел құнын төмендету үшін сапалы қарыз алушыны анықтайтын жақсы әрі сапалы скоринг, жақсы өндіріп алу процесі және өндіріп алу мерзімін қысқартатын жақсы институционалдық орта қажет. Скоринг сапасы деректердің қолжетімділігіне байланысты. Өндіріп алу процесі банкке, ал институционалдық орта мемлекетке байланысты.

3. Банк маржасы банктің барлық ұстау шығындарын жауып, акционерлерге пайда нормасын қамтамасыз етуі керек. Қазір Қазақстандағы болжамды бенчмарк – шамамен 4 %. Маржа төмен болуы үшін банк шығындарын қысқартып, қаржы секторындағы бәсекелестікті арттыру қажет.

Сәйкесінше, тәуекел нөлге тең болғанда несиелер бойынша ең төменгі мөлшерлеме 13,5 % шамасында болады. Осыған тәуекел құнын қосамыз. Кепілді несиелеуде қазір ол 1,5-3 %, кепілсіз несиелеуде жоғары – тәуекел-аппетитке байланысты 3-тен 15 %-ға дейін.

Сондықтан бөлшек несиелеудегі мөлшерлемелер шамамен 15 - 28,5 % аралығында ауытқиды.

Бөлшек сегменттегі мөлшерлемені төмендету үшін жоғарыда көрсетілген үш параметрді төмендету керек. Инфляцияны қысқарту үшін субсидиялау есебінен базалық мөлшерлеменің жұмысы бұрмаланбауы, сұр импортпен күресу, өнім экспортын арттыру, инвестиция тартуға мүмкіндік беретін институционалдық ортаны жетілдіру, бәсекелестікті күшейту және нарықтағы ұсынысты арттыру қажет.

Тәуекел құнын қысқарту үшін скоринг сапасын жақсарту мақсатында деректердің қолжетімділігін арттыру, проблемалық берешекті өндіріп алу процесінің институционалдық ортасын (соттар, жеке сот орындаушылары, нотариаттар, ипотека туралы заң, кепіл мүлкін өндіріп алу процестері және т.б.) жетілдіру керек.

Банктердің маржасын қысқарту үшін саладағы бәсекелестікті арттыру, сондай-ақ цифрландыру процесін күшейту қажет, өйткені біздің шағын нарықта көлем есебінен шығынды азайту толық көлемде жұмыс істемейді. Бәсекелестік жаңа ойыншылардың тұрақты кіруі арқылы артады, бұл қолайлы институционалдық орта болғанда ғана мүмкін.

Мөлшерлемелерді төмендетудің басқа жолдарын білмеймін.