Қазақстандағы тұтынушылық кредиттеу экономикаға неге зиян

Тұтынушылық кредиттеу туралы бірер ой

Экономикалық теорияда экономиканы ынталандырудың түрлі тәсілдері бар. Өткен ғасырдың 30-жылдарындағы АҚШ-тың дағдарысы, яғни «Ұлы депрессия» шамадан тыс өндіріс дағдарысы болды, басқаша айтқанда, тиісті сұраныссыз ұсынысты жаппай ынталандыру орын алды. Сәйкесінше, сұранысты ешкім ынталандырмады, ал адамдар жинақтауға бейім болғандықтан, бай адамдар жинақтады, ал кедейлерде күнкөріске қаражат болмады. Мұның бәрі тауарды сатып алатын адамның болмауына әкелді. Бай адамның артық ақшасы пайда болса, ол оны жұмсамай, жинайды.

Сол кезде Кейнс сұранысты ынталандыру идеясын ұсынды және ол көмектесті. Кейін экономиканы дамытуға бағытталған, түрлі әдістерді жетілдірген басқа да теориялар пайда болды. Ақша сұранысы мен ұсынысын реттеу түріндегі монетарлық ынталандыру, салықтарды дұрыс қайта бөлуге бағытталған фискалдық ынталандыру, мемлекеттік шығыстарды реттеуге бағытталған бюджеттік ынталандыру және тағы басқалары пайда болды.

Дамыған елдерде сұранысты ынталандыру әдістерінің бірі — тұтынушылық кредиттеу. Дамыған елдерде мұндай ынталандыру ипотекалық бағдарламалар, кредит карталары, автолизинг және тағы басқа түрінде қарастырылған.

Алайда мұндай кредиттеу барлық жерде экономиканы дамытуға арналған ынталандыру ретінде жұмыс істемейді, ал біз тұтынушылық кредиттеу арқылы сұранысты ынталандыру экономикаға пайдадан гөрі зиян келтіретін елдердің қатарындамыз. Банкир бола тұра мұны жазу — күпірлікке ұқсайды, бірақ жағдай осындай. Дегенмен түсіндіріп көруге тырысайын.

Қазақстандағы тұтынушылық кредиттеу негізінен кепілсіз кредиттер арқылы жүзеге асады, олар қолма-қол ақшалай кредиттер мен кредиттік бөліп төлеу түрінде, сондай-ақ автокредиттер түрінде беріледі. Мұндай кредиттер бойынша мөлшерлемелер 20 пайыздан жоғары, сондықтан кез келген тұтынушы қысқа мерзімде өз мәселесін шешеді, бірақ кейін осы кредитті жапқанша оның сатып алу қабілеті 20 пайызға төмендейді.

Қолма-қол ақшалай кредитті жеке қажеттілікке алады, оны бағалау қиын, бірақ жағдайлар әртүрлі: үйлену тойынан және оқудан бастап емделуге және бизнеске дейін.

Тауарлық кредиттерді қымбат тұратын тауарларды — жиһаз, техника, сантехника, қымбат киім және тағы басқаларды сатып алуға алады. Маркетинг бір орнында тұрған жоқ, қазір бөліп төлеудің түрлі нұсқалары сәнге айналып жатыр. Адамдарға кредит пайызсыз сияқты көрінеді және соның әсерінен бір нәрсені сатып алу тілегі күшейеді, бірақ шын мәнінде барлық пайыз тауардың құнына қосылып тігіледі. Жиынтығында бұл тауардың қымбаттауына әкеледі және инфляцияға әсер етеді. Қазақстанда инфляция әлеуметтік маңызы бар тауарлардан тұратын себет бойынша есептелетіндіктен, мұндай қымбаттау ресми статистикаға іс жүзінде әсер етпейді. Қазақстанда өндірісті локализациялау деңгейі өте төмен, және экспортқа сатуға бір нәрсе болса, бұл шын мәнінде қорқынышты емес. Шағын елдерге бәрін қатар өндірудің қажеті жоқ, құбылмалылыққа ең аз ұшырайтын тұрақты бірегей экспорт болуы керек.

Сәйкесінше, осы кредит қаражатының басым бөлігі Қазақстанда өндірілмейтін тауарларды сатып алуға бағытталады және бұл импорттың өсуіне әкеледі. Импорттың өсуі валютаға сұранысты тудырады, ал бұл ұлттық валюта бағамына әсер етеді.

Екінші жағы — тұтынушылық кредит алып, кезекті айфонды, теледидарды немесе шаңсорғышты сатып алған адамдар болашақта өтеуге тиіс міндеттемелері болғандықтан, күнделікті қажетті тауарларға аз жұмсайды. Күнделікті қажетті тауарлардың локализациялану үлесі жоғарырақ, сондықтан отандық тауарларға сұраныстың төмендеуі осыдан туындайды.

Қазақстанда бәрін қатар локализациялауға ұмтылудың өзі — қиялдағы және тиімділігі төмен іс, өйткені жаппай тұтынылатын тауарларға жеткілікті өткізу нарығы, арзан еңбек ресурстары, арзан әрі озық технологиялар қажет. Осылардың бірінің жоқтығы дамуға мүмкіндік бермейді және бірден өмірге жарамсыз жобаларға әкеледі, өйткені өзіндік құны мен сапасы жағынан біздің отандық тауарлар басқа тауарлармен, тіпті кем дегенде өз технологиялары бар ресейлік тауарлармен де бәсекелесе алмайды. Кустарлық және цехтық өндірістің өзі өзіндік құны жағынан өте қымбат. Протекционизмді қосуға болар еді, бірақ Қазақстанда протекционизм әдістері жұмыс істемейді, өйткені шекарадағы кеден мөлдір емес, біз ЕАЭО-ның мүшесіміз және тағы басқа себептер бар, сондықтан біздің тұтынушылық кредиттеу Қытайдың, Ресейдің және басқа елдердің экономикасын көбірек ынталандырады.