Қаржы нарығына арналған үш идея: ШОБ скорингі, жер қойнауын пайдалану, өндіріп алу

Бейсенбі күні Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің қаржы нарығын дамытуға арналған дөңгелек үстелі өтті. Қызықты баяндамалар өте көп болды. Сөйлеуге 8 минут берді, сондықтан барлық ойымды айта алмадым, дегенмен кейбір практикалық проблемаларды көтердім.

Негізгі ойларды осында жазып көруге тырысамын. Біздің қаржы нарығымызды жақсартып, оны тартымдырақ ете алатын үш идея болды. Даму трендтері, финтех, цифрландыру, экожүйелер және т.б. туралы айтпадым, өйткені мұның бәрі реттеушіге емес, көбіне банктердің өздеріне байланысты.

1. ШОБ-ты дамыту проблемасы. Соңғы жылдары Қазақстанда кепілсіз тұтынушылық кредиттеу қарыштап дамыды, қазір барлық кредиттердің 43 %-ы кепілсіз форматта берілген. Кепілсіз тұтынушылық кредиттеу кредиттік тәуекелдерді бағалауға және скорингтік модельдер құруға жеткілікті ақпарат болғандықтан дамыды (ЗТМО, «Бірінші кредиттік бюро», Әділет министрлігі және т.б.). Бұл модельдер тәуекел құнын жеткілікті жақсы болжап, кредиттеу модельдерін дұрыс құруға мүмкіндік береді. Микробизнес пен шағын бизнестің де жаппайлығы осыған ұқсас, сондықтан төлем қабілетін бағалауға сапалы ақпарат болса, шағын бизнесті кредиттеу үшін скорингтік модельдерді енгізуге болады. Ол үшін салық төлемдеріне, кедендік деректер базасына және т.б. қолжетімділік қажет. Мұның бәрі әкімшілік шығыны төмен, кредиттік тәуекелдерді жоғары дәрежеде бағалайтын жылдам кредиттерді дамытуға көмектеседі. Кредиттеу мерзімі қысқарады, кредиттердің сапасы артады.
2. Жер қойнауын пайдалану және валюталық өтімділікті пайдалану. Қазір Қазақстанда валютаны шетелде пайдалануға ішкі активтер коэффициенті (ІАК) түріндегі шектеулер бар, экспорттық түсімі жоқ заңды тұлғаларға берілетін валюталық кредиттерге салмақтау коэффициенті жоғары, ал жеке тұлғаларды валютамен кредиттеуге тыйым салынған.

Бұл шаралар валюталық тәуекелдерді азайту үшін қабылданды. Сондықтан банктер валюталық активтерді тек экспорттық түсімі бар заңды тұлғаларға кредит беруге ғана сала алады.

Экспорт құрылымына қарасақ, оның 70 %-ын жер қойнауын пайдалану өнімдері құрайтынын көреміз. Сонымен бірге осы секторға салынған тікелей инвестицияларға қарасақ, негізінен шетелдік инвестициялар келетінін, олардың біздің жер қойнауын пайдаланушылар үшін пайыздық шығыны едәуір жоғары екенін байқаймыз. Сонымен қатар шағын жер қойнауын пайдаланушылар сыртқы қаржыландыру алуда қиындыққа тап болады. Сыртқы қарыз бойынша төленген кез келген пайыз — біздің ағымдағы шотымыздың шығыны. Ал Қазақстанда барлық депозиттің 45 %-дан астамы валютада. Жер қойнауын пайдаланудағы негізгі проблемалар — жер қойнауын пайдалану құқығын дұрыс бағалау және осы құқықты өндіріп алу проблемалары.

Біріншіден, банк жер қойнауын пайдалану құқығын балансына өндіріп ала алмайды, оны тек сот сауда-саттығында ғана сатуға тиіс, бұл процесті іс жүзінде жүзеге асыруға келмейтін етеді.

Екіншіден, өндіріп алу кезеңінде жер қойнауын пайдаланушы өзінің лицензиялық-келісімшарттық талаптарын орындамайды, ал мемлекетте келісімшартты бұзу құқығы бар.

Үшіншіден, кепілді профильді министрліктерде тіркеу рәсімі өте ұзақ уақыт алады және жер қойнауын пайдаланушыларды жедел қаржыландыруға мүмкіндік бермейді.

Сондықтан банктерге жер қойнауын пайдалану құқығын өз балансына өндіріп алуға рұқсат беру, келісімшарттың қолданысын тоқтата тұру мүмкіндігін енгізу және оны тоқтата тұру кезеңіне, яғни өндіріп алу мен банк балансында тұру кезеңіне автоматты түрде ұзарту қажет.

Үшіншіден, кепілді тіркеу мерзімін қысқарту мақсатында жер қойнауын пайдалану құқығының кепілін тіркеу функциясын ХҚКО-ға беру керек.

Бұл жер қойнауын пайдалану құқығы нарығын дамытуға, өткізу статистикасын жасауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде жер қойнауын пайдалану құқығының нарықтық құнына қолданылатын төмендету коэффициентін арттыруға және жер қойнауын пайдалануға салынатын ішкі инвестицияларды көбейтуге жол ашады, ал бұл банктерге валюталық өтімділікті пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл ел экономикасына да әсер етеді.

Үшінші проблема, оны көтеруге тырыстым, — өндіріп алу проблемалары. Банктердің кепілсіз кредиттеуге көшуінің себептерінің бірі — өндіріп алумен айналысудың қажеті жоқтығы, барлық тәуекелдер пайыздық мөлшерлемеге жай ғана қосылады. Тұтынушылық кредиттеудегі пайыздық мөлшерлемелердің жоғары болуы да сондықтан. Бөліп төлеуді көрсек, пайыздық мөлшерлеме, әдетте, тауардың құнына кіріктірілген, бұл, айтпақшы, инфляциялық қысымды арттырады. Жалпы, Қазақстанда тұтынушылық кредиттеудің өзі әзірге импорт және тауар құнына кіріктірілген пайыздар түрінде көбіне проинфляциялық қысым жасайды. Бірақ бұл бөлек тақырып.

Кепілді кредиттеу тәуекелі аз және пайыздық мөлшерлемелерге оң әсер етеді, тек өндіріп алу инфрақұрылымы жолға қойылған болса ғана, басқаша айтқанда, банктерге мүлікті өндіріп алу оңай болса. Бүгінде, өкінішке қарай, бұл бағытта проблемалар өте көп, тіпті енгізілген бастамалардың өзі, шын мәнінде, жұмыс істемейтінін көріп отырмыз. Нотариустың атқару жазбалары, жеке төрелік соттар, соттан тыс өткізу, заңды тұлғалардың банкроттығы туралы заң — өндіріп алу проблемалары осыдан туындайды. Кепілді өндіріп алу мерзімі жылдарға созылуы мүмкін, ал кепіл мүлкінің құны төмендейді. Сондықтан кепілді кредиттеуде кепілді жылдам өндіріп алу маңызды, бұл салынған қаражаттың қайтарылу мерзімін қысқартуға, банктер балансындағы жұмыс істемейтін кредиттер үлесін азайтуға және өткізілетін кепілдердің сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Осылайша бұл кепілдерді экономикалық айналымға тезірек тартады, бұл жалпы ел экономикасына әсер етіп, банктердің капиталдандырылуын арттырады.

Міне, шамамен осындай ойлар.