ҚСҰК-тың банк секторы бойынша бастамаларын талдау: мөлшерлеме, салықтар, провизиялар

Ескертпе: 2020 жылғы қазан, Қоғамдық сенім жөніндегі ұлттық кеңестің (ҚСҰК) бастамаларын талдау. Ол кезде автор «Банк ЦентрКредит» АҚ басқармасының төрағасы болды.

Мен ҚСҰК-тың банк секторына қатысты бастамаларын оқып шықтым. Олардың басым бөлігі анық даулы, мәні жағынан жақсылыққа апармайды.

Ретімен талдайық.

1. Базалық мөлшерлемені төмендету. Базалық мөлшерлемені төмендететін болса да, қарыз алу құнын арзандату үшін емес. Инфляциялық таргеттеу режиміндегі базалық мөлшерлеме инфляцияны реттеу құралы болып табылады. Ал несиелеудің нақты мөлшерлемесін инфляция деңгейі айқындайды. Инфляция неғұрлым жоғары болса, номиналды қаржыландыру құны соғұрлым қымбат. Сондықтан несиелеу мөлшерлемесін төмендету үшін инфляциямен күрес керек, ол өз кезегінде базалық мөлшерлемені төмендетуге ықпал етеді. Қазақстандағы мәселе көбіне пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялауға байланысты. Субсидиялау мөлшерлеменің төмендеуіне әкеледі, бұл субсидияланатын ресурстарға сұранысты арттырады, ал ол ақша массасының ұлғаюына және инфляцияның өсуіне алып келеді. Инфляцияның өсуі базалық мөлшерлеменің төмендеуін тежейді және нарықтық пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне ықпал етпейді. Менің ойымша, мөлшерлемелерді жалпы төмендетуге қол жеткізу үшін субсидиялау институтын реформалаудан бастау керек.
2. Корпоративтік қарыздарды табыс салығынан босату. Кез келген салықтық және фискалдық жеңілдіктер ұзақ мерзімді перспективада бұрмалаушылықтан басқа ештеңеге әкелмейді. Одан мөлшерлемелер төмендемейді, ал банктер салық жеңілдігін алады. Бұл сондай-ақ салықты оңтайландыру мақсатындағы түрлі схемаларға жол ашады. Өйткені несиелер бойынша пайыздар КТС бойынша шегерімге жатады. Корпоративтік несиелеудің мәселесі несиелер бойынша мөлшерлемелерде емес, тәуекелдердің жоғары болуында. ХҚЕС 9, реттеушілік провизиялар, өтімді кепіл ұғымына қатысты қиындықтар, өндіріп алу бойынша біркелкі сот тәжірибесінің болмауы, банкроттықтың күрделі рәсімдері, өндіріп алу кезіндегі жоғары мемлекеттік баж, нотариалдық жазба туралы заңның жұмыс істемеуі және корпоративтік бизнесті несиелеу үшін шешу қажет тағы он шақты мәселені атауға болады. Алдымен тәуекелдер мәселесін шешу керек, содан кейін ғана мөлшерлемелер туралы айту керек.

Толықтыру үшін айта кетейін. Қазақстанда облигациялардан алынған табысқа КТС салынбайды, бірақ бұл облигациялар бойынша мөлшерлемелердің төмендеуіне ешқандай әсер етпеді және оларды шығаруды көбейтпеді. Керісінше, соңғы 10 жылда корпоративтік жеке облигациялар секторы жойылып кетті. Бүкіл мәселе дәл тәуекелдерде, салықтарда емес.

3. Шегерімдерді тек үмітсіз борыштар бойынша қолдану. Бұл тәуекелдерді жеке бағалау қолданылатын корпоративтік секторды несиелеудің мүлде тоқтап қалуына әкеледі. Біз ХҚЕС әлемінде өмір сүріп жатырмыз, мұнда кредиттік шығындар көбіне күтілетін шығындар бойынша есептеледі. Бұл салық және бухгалтерлік есеп арасында үлкен айырмашылықтар тудырады, ол несиелеуді ынталандырмауға алып келеді. Сонымен қатар реттеушілік тәсіл ХҚЕС 9-ға қарағанда да қатаң, сондықтан салықтық және реттеушілік провизиялар бойынша тәсілдер арасындағы айырмашылық одан да үлкен болады. Провизия жасамау үшін институционалдық бұрмалаушылықты жою, проблемалық несиелерді өткізудің жұмыс істейтін нарығын құру, секьюритизация туралы заңды іс жүзінде іске қосу, кепілдерді өндіріп алу мерзімін қысқарту, несиелер бойынша талап ету құқықтарын басқаға беруді жеңілдету және тағы басқаларды жасау керек.