Бизнеске берілетін несиелер неге қымбат: тәуекел құны және өндіріп алу

Мені жиі сұрайды: неліктен бізде бизнеске берілетін несиенің пайыздық мөлшерлемелері жоғары, мерзімі қысқа және бизнесті несиелеуге банктер құлықсыз, ал тұтынушылық несиелеу қарқынды өсіп жатыр?

Бұл өте күрделі сұрақ, оны бір постың аясында баяндау қиын. Сондықтан мұндай сұрақтарға бірнеше постпен жауап бергенім дұрыс. Бүгін несие бағасының қалыптасуы және тәуекел құны есебінен пайыздық мөлшерлемені қалай төмендетуге болатыны туралы жазамын.

Кез келген қарыз алушы үшін пайыздық мөлшерлеме мынадай құраушылардан тұрады:

Ақшаны тәуекелсіз орналастыру құны (әдетте бұл үшін мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша мөлшерлемелер қолданылады) немесе ақшаны тарту құны (егер тарту құны мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша мөлшерлемелерден жоғары болса) + банктің маржасы + несие беруге жұмсалатын шығыстар + тәуекел құны.

Ақшаны тарту құны инфляцияға байланысты, бұл туралы келесі жолы жазамын.

Банктің маржасы нарықтағы бәсекеге байланысты, ал несие беруге жұмсалатын шығыстар автоматтандыруға тәуелді.

Бүгін тәуекел құны туралы сөйлесейік.

Банктер несиелеу сегментінде қалай жұмыс істейді? Олар салымшылардан, түрлі қорлардан, мемлекеттен, сондай-ақ банктердің облигациялары мен акцияларын ұстаушылардан ақша тартады.

Одан кейін бұл ақша халыққа және бизнеске несие ретінде беріледі. Шын мәнінде банктер делдал болып табылады. Орынды сұрақ туындайды: неге адамдар ақшаға мұқтаж жандарға ақшаны тікелей бере алмайды? Жауабы өте қарапайым: халық пен бизнеске ақшаның қайтарылуына кепілдік керек, сондықтан делдал болып отырған банктер тәуекелдерді бағалау тетіктерін құрады. Тәуекел неғұрлым жоғары болса, ақшаның қайтарылмау ықтималдығы соғұрлым жоғары.

Тәуекелдерді жабу үшін қайтарылмайтын сомалардың көлемі несиеге қосылатын пайыз түрінде тәуекел құнына қосылады. Басқаша айтқанда, қайтарылмаған сомалардың барлығын түптеп келгенде төлеп отырған қарыз алушылар жабады. Сондықтан тәуекел неғұрлым жоғары болса, пайыздық мөлшерлеме де соғұрлым жоғары болады.

Мысалы, 1 000 адамға 1 жылға 1 млн теңгеден несие берілсе, ал 1 000 адамның 10-ы несиені қайтармаса, 1 % шығынды басқа қарыз алушылар есебінен жабу керек. Сондықтан жалпы пайыздық мөлшерлемеге 1 % қосылады.

Бірақ несиені қанша адамның қайтармайтынын қалай анықтауға болады? Бұл үшін өткен жылдардың деректері пайдаланылады, түрлі параметрлер бойынша белгілі бір параметрлердің қайтарымдылыққа әсері анықталады. Мысалы, несиелік тарих, табыс сомасы, кепілмен қамтамасыз етілуі, өңір және тағы басқалар, содан кейін бұл модельдер болашаққа экстраполяцияланады. Қарыз алушыға параметрлер бойынша талаптар неғұрлым көп болса, тәуекел соғұрлым аз болады.

Сондықтан талаптар неғұрлым аз болса, несие алатын қарыз алушылар соғұрлым көп болады, бірақ тәуекел құны да соғұрлым жоғары болады.

Сондықтан пайыздық мөлшерлеменің құрамдас бөлігі ретінде тәуекел құнын төмендету үшін несие беру көлемі сол қалпында қалғанда дефолттар аз болуы және проблемалық қарыз алушылардан қайтарым көп болуы қажет.

Бұл қарыз алушыларды талдаудың сапасына, қарыз алушыларды талдау жылдамдығына, несиелерді өндіріп алудың сапасына және өндіріп алу жылдамдығына байланысты реттеледі.

Бұл параметрлердің барлығы сыртқы және ішкі факторларға тәуелді.

Ішкі факторлар тек банктің тәуекел-менеджментінің сапасына байланысты болса, сыртқы факторлар толығымен мемлекетке тәуелді.

Сондықтан мемлекеттің міндеті — банк секторындағы тәуекел құнына әсер ететін осы факторларды қысқарту, сол арқылы пайыздық мөлшерлеме де төмендейді.

Мемлекет бұл параметрлерге қай жерде әсер ете алатынын қарастырайық.

Бірінші және ең маңызды параметр — проблемалық берешекті өндіріп алу жылдамдығы мен өндіріп алу сапасы.

Мысал келтірейік. Заңды тұлғаларға берілген 10 млрд теңгенің 1 млрд теңгесі проблемалық несиелер делік, олар қабылданған бағалау бойынша кепілмен 100 % қамтамасыз етілген.

1 млрд теңге — жұмыс істемейтін қарыз. Қазіргі уақытта заңды тұлғадан проблемалық несиені қайтарудың орташа мерзімі 1 жылдан 5 жылға дейін ауытқиды. Кейбір даулы жағдайларда 10–15 жылға дейін созылады. Қайтарудың орташа мерзімі — 3 жыл.

Жылдық 15 % нарықтық мөлшерлемеде банк 1 млрд теңгеден 450 млн теңге немесе бүкіл портфельдің 4,5 %-ын жоғалтады. Яғни бұл шығындар тәуекел құнына қосылады.

Өндіріп алу сот шешімдеріне, жеке сот орындаушыларының жұмысына, сауда-саттық рәсіміне, балансқа қабылдау рәсіміне, банкроттық рәсіміне және т.б. байланысты. Менің жеке бақылауым бойынша, сот жүйесінде тәртіп орнату арқылы өндіріп алу мерзімін 1,5 жылға дейін оңай қысқартуға болады. Ол үшін сот тәжірибесінің бірізділігі, берешектің даусыздығы және өндіріп алу кезінде жеке сот орындаушысының әрекеттеріне шағымдану мүмкіндігінің болмауы қажет. Банкроттық туралы заңды өзгерту және банкроттық рәсімін, сондай-ақ кепілдегі мүлікті банктердің балансына қабылдау рәсімін жеңілдету керек.

Осылайша, жұмыс істемейтін қарыздар көлемін айтарлықтай қысқартуға болады, себебі өндіріп алу рәсімі жылдам өтеді және проблемалық қарыздардан тазару жүреді.

Жылдамдық кепіл қамтамасыз етуінің сапасына да әсер етеді. Бағалау сапасына тереңдемейік, бірақ кез келген мүлік ескіреді және амортизацияланады. Жылжымайтын мүліктің өзі де өндіріп алудың үш жылында шамамен 20–30 пайызға арзандайды, бұл да жалпы алғанда қарыз құнына әсер етеді.

Осылайша, тәуекел құнын, демек, несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемені төмендету үшін соттардың, жеке сот орындаушыларының және т.б. жұмысын жақсарту арқылы өндіріп алу мерзімдерін өзгерту керек.

Келесі мәселе — қарыз алушыларды талдау сапасы.

Көпшілік бүгін тұтынушылық несиелеу неге өсіп жатқанына қызығады. Жауабы өте қарапайым: сапалы скоринг модельдерін құруға арналған деректер бар (несиелік тарихтар, Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық (ЗТМО), eGov-тан жеке тұлғалар бойынша деректер және т.б.). Жеке тұлғалар бойынша қарыз сомалары салыстырмалы түрде шағын болғандықтан, сот шешімдері тез шығарылады, олардың бірізділігі бар, судьялар мен жеке сот орындаушыларының біржақтылығы жоқ. Осыдан сапалы талдау және пайыздық мөлшерлемеге қосылатын болжамды тәуекел құны пайда болады.

Заңды тұлғалар бойынша мұндай ештеңе жоқ. Ақпараттың сапасы өте төмен, тексеру көп уақыт пен қаражатты алады. Аудит жүргізетін компаниялардың өзі, өкінішке қарай, ашықтық пен айқындық стандарттарына мүлдем сәйкес келмейді.

Бұл жағдайда жұмыс екі бағытта жүргізілуі керек.

Біріншісі — банктердің қарыз алушылар бойынша мемлекеттік дерекқорлардағы ақпаратқа қолжетімділігін арттыру, атап айтқанда Мемлекеттік кірістер комитетінің, кеден комитетінің, әділет органдарының және т.б. деректері.

Екіншісі — аудиторлық компанияларға, бағалаушы компанияларға, сондай-ақ бухгалтерлік есепті жүргізуге қойылатын талаптарды күшейту.

Салықтық және бухгалтерлік есептің ашық болмауы кәсіпкерлердің салық төлемдерін оңтайландыруға деген ниетіне, сондай-ақ белгілі бір мақсаттар үшін қаражатты қолма-қол ақшаға айналдыру қажеттілігіне байланысты. Бұл салада шешілуі тиіс жұмыс өте көп.

Қорытындылай келе, пайыздық мөлшерлемелерді төмендету үшін тәуекел құнын қысқарту қажет, ал оның қысқаруы тек банкке ғана емес, мемлекетке байланысты институционалдық ортаға да тәуелді.