NPL және провизиялар қарапайым тілмен: неге банктерге ақшаны соқыр сеніммен беруге болмайды

Банктер қарапайым адамның көзімен

Банктер дегеніміз — біреулерден қарызға ақша алып, оны басқаларға жоғары пайызбен қарызға беретін, осыдан табыс табатын институттар.

Сонымен қатар банктер әртүрлі қосымша қызметтерден де табыс табады, ең алдымен операциялық қызметтерден: аударымдар, төлемдер, инкассация, төлем карталары және т.б. Қор нарығы дамыған сайын банктердегі операциялық табыстың үлесі өсе түседі, өйткені қор нарығы дамыған елдерде адамдар компанияларға банктерді айналып өтіп, қарызға да, капиталға да ақша береді. Бірақ біз бұдан әлі өте алыспыз.

Әзірге банктерге елеулі табысты пайыздық айырма әкеледі.

Мұнда мен екі нәрсені түсіндіргім келеді: провизиялар мен жұмыс істемейтін кредиттердің (NPL) айырмасы неде.

NPL-ден бастайық. NPL деп табыс әкелмейтін кредиттерді атайды, әдетте бұл — төлемі 90 күннен астам кешіктірілген кредиттер, өйткені кешіктіру мұншалықты ұзақ болса, қарыз алушының кредит бойынша ақшаны пайызымен бірге толық көлемде қайтару ықтималдығы төмен. Бұл біршама шартты жіктеме, бірақ мәселе онда емес.

Мысалы, банктің жалпы кредиттік портфелі 1 трлн теңге болсын және ол бұл ақшаны жылдық 8 пайызбен тартқан.

Оның мақсаты — 8 пайыздан жылына 4 пайыз маржа табу. Демек, кредиттің орташа мөлшерлемесі жылдық 12 пайыз болады.

Айталық, кредиттердің 30 пайызы NPL-ге ауысты, сонда кредиттер бойынша орташа мөлшерлеме 8,4%-ға дейін төмендейді (12*0,7). Сонда жылдық 8 пайызбен тартылған 1 трлн ақшадан 4 пайыз маржа алу үшін, қалған жұмыс істеп тұрған кредиттік портфель бойынша мөлшерлемені 17,1 %-ға дейін көтеру қажет болады (12/0,7). Бұл — NPL-дің бірінші проблемасы: жұмыс істемейтін қарыздардың орнын толтыру үшін кейінгі қарыз алушылар үшін кредиттің қымбаттауы.

NPL-дің екінші проблемасы — өтімділіктің үзілуі. Қарыз алушылар проблемалық санатқа өткен кезде ақша түсімінің болжамы бұзылады, ал банктің де өз кредиторлары алдында міндеттемелері бар, соның салдарынан банктер кассалық алшақтықтарды жабу үшін шұғыл ақша іздеуге мәжбүр болады. Шын мәнінде, «Казком» — осының классикалық мысалы.

Құнсызданудан болатын резервтер. Қазір банктер кредиттердің құнсыздануына резервтер құру үшін ХҚЕС қолданады. ХҚЕС резерв ұғымына едәуір қатаң қарайды. Резервтер — пайда есебінен кредиттелетін және ықтимал шығындарға құрылатын пассив. Мысалы, банк қамтамасыз етілмеген кредит береді және қайтарылмау тәуекелі 50 пайызды құрайды, сонда кредиттің 50 пайызын бірден шығынға жатқызу керек. Немесе кредит жұмыс істемейтін санатқа ауыстырылды, кепілдерді тексеру кепілдердің өткізу шығындарын ескергенде кредитті жаппайтынын көрсетті, мұндай кредит бойынша да провизиялар құрылады және олар шығынға жатады. Бұл шығындар болашақта акционерлер үшін үлкен проблема тудырады, өйткені олар таза пайданың көлеміне, яғни банк капиталына әсер етеді. Банк капиталы қысқарғанда, Ұлттық Банк белгілейтін түрлі реттеушілік шектеулер іске қосылады: кредиттік портфельдің көлемі, бір қарыз алушыға жұмсалатын сома және т.б. Сондықтан банк акционерлері провизиялар құруға мүдделі емес, өйткені бұл банктің өсуіне мүмкіндік бермейді немесе акционерлердің банктерді қосымша капиталдандыруын талап етеді.

Банктердің қазіргі проблемасы — олардың бәрінде провизиялар жеткіліксіз құрылған.

Егер қазір барлық банктерді ХҚЕС-ке сәйкес провизиялар құруға мәжбүрлесе, банктердің жартысында капитал жай ғана теріс болып шығады.

Мұның себептері көп:

1. Корпоративтік басқарудың нашарлығы. Болашақта жұмыс істемейтін санатқа өтетін кредиттерді беру — ішінара тәуекелдерді басқарудың әлсіздігінің кінәсі.
2. Сыртқы орта: елдегі нарық құлдыраған кезде қарыз алушылардың сапасы да, кепілдердің жай-күйі де объективті түрде нашарлайды. Бұл банктер балансындағы проблемаларға әкеледі.
3. Кепіл нарығының, кепілдерді қалыпты бағалау мен өндіріп алу тетіктерінің болмауы. Бұл бағытта жағдай жай ғана мүшкіл: кепілде зауыты бар банк болашақта одан ең көбі 20-30 пайыздай ғана өндіріп ала алады, өйткені бұл кепілді өткізу үшін құзыреттер де қажет.

Проблемалар көп, олар жай ғана шешілмейді. Сондықтан банктерге проблемалық активтерді сатып алу үшін 2 трлн теңге бермекші деп естігенде, мен бірден мынадай сұрақтар қоямын:

1. БТА-дағы жағдай қайталанбай ма? Өйткені банк жүйесінің проблемалары емес, банк меншік иелерінің проблемалары шешіліп жатыр ғой.
2. Мемлекетте кейін осы проблемалық активтермен жұмыс істеуге құзыреттер бар ма, соның нәтижесінде оларды сатып алғаннан да арзанға сатып жібермейміз бе?
3. Ақшаны дәл проблемасы ең көп банктер алып, проблемалар шешілмей, жасырылып, одан сайын ушығып кетпей ме?

Жалпы, сұрақ көп және ақша бермес бұрын мыналарды істеу керек:

1. Дұрыс қаржылық есептілікті көрсету мәселесін шешу
2. Банктердегі тәуекелдерді басқару мәселесін шешу
3. Корпоративтік басқару мәселесін шешу
4. Активтерді бағалау мәселесін шешу
5. Кепіл мүлкі нарығының мәселесін шешу

Содан кейін ғана ақша беру және оны қандай принциптермен беру мәселесін шешу керек. Менің ойымша, ақшаны дәл менеджменті ең мықты және корпоративтік басқаруы ең жақсы банктерге беру керек.

PS — мен банкир емеспін, сондықтан банкирлер жоғарыда жазылғанды түзетсе, өте қуанамын.