Банктердің рекордтық пайдасы: ол қайдан шығады

Әр ай сайын банк секторының рекордтық пайдасы туралы тақырыптарды оқимыз. Бір жерден Ұлттық Банк банктер табысының қалыптасу факторларын зерттеуге грант бергенін де оқығандаймын. Себептерін білмей тұрып асқын табыстылықпен күресу әлемдік тәжірибеде кездестіру өте қиын шешімдерге әкелді: асқын табыстылықпен КТС-ті 5%-ға арттыру және ең төмен резервтік талаптарды күшейту арқылы күресуге шешім қабылданды. Банк секторының асқын табыстылығы тек жоғары базалық мөлшерлемеге байланысты екенін ескерсек, мөлшерлеме төмендеп, банк секторының табысы қалыпты жағдайға келісімен, КТС туралы талқылау басталады.

Ең төмен резервтік талаптар табыстың бір бөлігін шынымен де алып қояды, бірақ олардың проблемасы мынада: бұл талаптар кредиттеу мүмкіндігін де шектейді және ең бастысы, ірі банктердегідей асқын табысы жоқ банктерді қоса алғанда, барлық банкке таралады. Бір кезде мен ең төмен резервтік талаптар асқын табыстылық мәселесін тек ішінара шешеді деп есептегенмін. Алайда олардың ең елеулі салдары — шағын және орта банктер үшін ірі банктермен салыстырғанда бәсекелестік жағдайдың тең болмауы, өйткені ең төмен резервтік талаптар салдарынан шағын және орта банктердің табыстылығы ірі банктерге қарағанда өте үйлесімсіз түрде төмендейді.

Асқын табыстылықтың себептері анық: ағымдағы шоттар бойынша сыйақы есептеуге тыйым салынғандықтан және валюталық депозиттер бойынша мөлшерлеме 1%-бен шектелгендіктен, ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттердегі пайыздық мөлшерлемелер бойынша арбитраж туындайды. Ол үшін үлкен әрі күрделі есеп қажет емес, өйткені тыйым салынғаннан кейін банктер ақшаны нөл пайызбен, яғни тегін тартып, содан кейін оны орта есеппен базалық мөлшерлеме минус бір пайызға тең нарықтық мөлшерлемемен, қазір бұл 17%, қайта орналастыратыны түсінікті. Бүкіл жүйе бойынша ағымдағы шоттардағы теңгелік қалдық шамамен 6 трлн теңге болса, тек ағымдағы шоттардан түсетін табыс қазір шамамен 6 трлн х 17% = 1,02 трлн теңге болатынын есептеу қиын емес.

Бос уақытымда төрт ірі банктің есептілігін оқып шығып, олардың 2024 жылы ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттерден қанша тапқанын жанама жолмен анықтауды ұйғардым. Негізінен, 2025 жылы көрініс айтарлықтай өзгермейді, сондықтан банктердің 2025 жылы қанша алатынын шамамен бағалауға болады. Ал арбитраж әрекет еткен бүкіл кезеңге шамамен есептегіміз келсе, нәтижені үшке көбейте салуға болады.

Деректерді аудиторлар клиенттердің ағымдағы шоттарының сомасы туралы ақпаратты ашатын аудиттелген есептіліктен алдым. Ағымдағы шоттардың жалпы сомасында валюталық қалдықтар да, теңгелік қалдықтар да бар. Теңгелік бөлікті бөліп алу үшін клиенттердің теңгедегі міндеттемелерінің үлесін жанама жолмен есептеп, оны клиенттер міндеттемелерінің жалпы сомасына бөлдім. Осылай клиенттердің жалпы міндеттемелеріндегі теңгелік үлесті алдым. Содан кейін бұл үлесті ағымдағы шоттардың жалпы сомасына көбейттім (ағымдағы және депозиттік шоттардың құрылымы бірдей деп жорамалдаймыз). Нақты болу үшін жыл соңындағы және жыл басындағы қалдықтарды есептеп, мәндерді орташаладым.

Қайта орналастыру мөлшерлемесін теңгемен жылдық 15%, АҚШ долларымен 4% деп алдым.

Одан әрі жылдық табысты есептеп, одан КТС-тің тиімді мөлшерлемесі арқылы КТС сомасын шегердім. КТС-тің тиімді мөлшерлемесі де таңғаларлық нәрсе: банктер бойынша ол 8%-дан 21%-ға дейін ауытқиды, бұл бағалы қағаздарды салық салуда бұрын болған салықтық жеңілдіктерге байланысты.

Сонымен, менің есебімше, арбитраждан түсетін пайда үлесі ең аз банк — Kaspi Bank: таза пайдасының небәрі 27%-ы немесе 146 млрд теңге. Мемлекет қамтамасыз еткен арбитраждан түсетін табыс үлесі ең жоғары банк — Банк ЦентрКредит (БЦК): таза пайдасының 68%-ы немесе 133 млрд теңге. Halyk Bank-те үлес 36%-ды немесе 327 млрд теңгені құрайды, ал ForteBank-те — 55%-ды немесе 87 млрд теңгені. 4 банкке арбитраждың салдарынан пайда болған 693 млрд теңге асқын табыс тиесілі, бұл секторлағы барлық арбитраждың шамамен 70%-ын құрайды. Сондықтан бұл 4 банк ең пайдалы банктер болып отыр және мұның тұтыну кредиттеріне немесе қандай да бір ерекше пайдалы өнімдерге ешқандай қатысы жоқ.

Банктердің ақшасы олардың кейбір экономикалық агенттерден пайызбен қарыз алып, содан кейін ақшаны басқаларға пайызбен беруінің нәтижесінде пайда болады. Мемлекет тыйымдар мен шектеулер арқылы ақшаның құнын төмендеткенде, банк асқын пайда алады. Бұл пайда шын мәнінде сол шектеулер қойылғандардың табысы болуға тиіс еді, ал олар негізінен бюджеттік ұйымдар (мектептер, ауруханалар, театрлар және т.б.) мен күнделікті шығындарға арналған ақшаны картада сақтайтын жеке тұлғалар.