Банктік МРТ дегеніміз не және ол неге қажет

Қазір бәрі МРТ туралы естіп жүр, бірақ медициналық емес, банктік МРТ туралы. Осы МРТ деген не және ол не үшін қажет екенін талдап көрейік. МРТ — Ұлттық Банк елдегі ақша-кредит саясатын жүзеге асыру үшін қолданатын ең төмен резервтік талаптар.

Ең төмен резервтік талаптар — екінші деңгейдегі банктердің өтімділікті қолдау үшін Ұлттық Банктегі шоттарында белгілі бір резервті ұстау міндеттемесі. Әлемдік тәжірибеде МРТ банк секторының тәуекелдерін азайту үшін де, ақша массасын басқару үшін де қолданылады.

Алдымен МРТ-ның қалай жұмыс істейтінін мысалмен қарастырайық, содан кейін ҚР ҰБ резервтік талаптарды неге көтеріп жатқанын және бұл нені өзгертетінін талдауға көшейік.

МРТ банк міндеттемелерінің пайызы ретінде есептеледі, банк оны ҚР ҰБ-дағы корреспонденттік шоттарында ұстауға міндетті. Бұл ретте резервтер пайызы міндеттемелердің мерзімділігіне және валютаға байланысты. Әдетте міндеттемелер неғұрлым қысқа болса, талаптар соғұрлым жоғары болады, ал міндеттемелер валютамен болса, талаптар да жоғары болады.

Біздің банк жүйесінің бүкіл деңгейіндегі резервтерді жиынтықтап есептеп, бұл нарыққа қалай әсер ететінін көрейік.

Сонымен, банк жүйесі бойынша міндеттемелердің жалпы көлемі 55 трлн теңгені құрайды. Оның 45 трлн-ын ұзақ мерзімді міндеттемелерге жатқызуға болады (бізде барлық депозиттер қысқа мерзімді болса да), ал 10 трлн-ы қысқа мерзімді міндеттемелер (негізінен ағымдағы шоттардағы қалдықтар). Ұзақ мерзімді міндеттемелерде теңгелік міндеттемелер үлесі шамамен 75%, ал қысқа мерзімділерде — 58%. Сонда бізде мыналар бар деп есептеуге болады:

Теңгедегі ұзақ мерзімді міндеттемелер — 33,75 трлн

Теңгедегі қысқа мерзімді міндеттемелер — 5,8 трлн

Теңгемен көрсетілген ұзақ мерзімді валюталық міндеттемелер — 11,25 трлн

Теңгемен көрсетілген қысқа мерзімді валюталық міндеттемелер — 4,2 трлн.

2025 жылғы 1 қыркүйекке дейін міндеттемелердің әр санаты бойынша МРТ тиісінше 0, 2, 1 және 3% болды. Көбейтсек, мынаны аламыз:

33,75 × 0% = 0

5,8 × 2% = 0,116 трлн теңге

11,25 × 1% = 0,1125 трлн теңге

4,2 × 3% = 0,126 трлн теңге

Барлығы — 0,3545 трлн теңге. Осы соманың жартысын кассадағы қолма-қол ақша қалдықтары есебінен ұстауға болатын еді. Кассадағы қолма-қол ақша МРТ-дан көп болғандықтан, ЕДБ-нің нақты резервтері шамамен 177 млрд теңгені немесе барлық міндеттемелердің 0,3%-ын құрады.

2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап ҚР ҰБ МРТ-ны теңгеде 3,5% және 5%-ға, валютада 10% және 15%-ға дейін көтерді.

Жаңа әдіснама бойынша МРТ есептесек, мынадай мәндерді аламыз:

33,75 × 3,5% = 1,18 трлн теңге

5,8 × 5% = 0,29 трлн теңге

11,25 × 10% = 1,125 трлн теңге

4,2 × 15% = 0,63 трлн теңге

Барлығы = 3,225 трлн теңге.

Шамамен 10 есе өсу, бірақ төмен базадан — бұл қорқынышты емес. Банк жүйесінде кассада шамамен 1 трлн теңге жатыр, демек нақты резервтік талаптар шамамен 2,225 трлн теңге (егер ҚР ҰБ кассаны есепке алуды алып тастамаса) немесе шамамен 4% болады.

Енді мұның бәрі жалпы нарыққа қалай әсер ететінін талқылап көрейік.

МРТ арқылы инфляцияға әсер ету кредит беру мүмкіндігінің қысқаруы, ақшаны кейін нарыққа, негізінен МБҚ арқылы түсетін қаржы құралдарына орналастыру мүмкіндігінің азаюы есебінен жүреді. Пассивтердің қымбаттауы қарыз алу құнын арттырады, сәйкесінше кредитке сұраныс қысқарады.

Біздің жағдайда қазір ЕДБ-дегі өтімділік деңгейі өте жоғары екенін және ҚР ҰБ сөзіне қарағанда, жүйеде кредит беру үшін кемінде 8 трлн теңге бар екенін түсіну керек. Сондықтан МРТ кредит берудің қысқаруына өтімділік арқылы ешқандай әсер етпейді. Әсер кредит беру құны арқылы болады, бірақ тұтынушылық кредит бойынша мөлшерлеме ұсынылатын қымбаттауға аса сезімтал емес болғандықтан, бұл норма көбіне ипотека мен бизнесті қаржыландыру құнына әсер етеді, мұнда сезімталдық жеткілікті жоғары.

Өтімділіктің қысқаруы МБҚ сатып алу қабілетіне көбірек әсер етеді, бұл мемлекет үшін қарыздың қымбаттауына әкеліп, борышқа қызмет көрсету шығындарын арттырады. Бұл мемлекет шығыстарының автоматты түрде қысқаруына әкеле ме — даулы мәселе, өйткені бюджет шығыстарын өзгерту — біршама күрделі процесс.

Сондықтан менің ойымша, басты мақсат инфляциямен күрес емес, банк секторының жоғары табыстылығымен күрес болды. МРТ арқылы ақшаны алу есебінен банктер бұл өтімділікпен, соның ішінде тәуекелсіз бағалы қағаздар арқылы да табыс таба алмайды. Бізде, мысалы, АҚШ-тан немесе ЕО-дан айырмашылығы, МРТ-ға пайыз есептелмейді.

Дегенмен ЕДБ осы операциядан қанша табыс жоғалтатынын есептеп көрейік.

Теңгелік өтімділіктен алынатын сома: 1,47 трлн (жаңа МРТ) минус 0,116 (ескі МРТ) = 1,354 трлн теңге. Оның жартысы кассадағы қалдықтар есебінен өтеледі және банктердің қаржылық пайдасына әсер етпейді. Барлығы теңгедегі қосымша өтімділіктен 677 млрд теңге алынады, бұл 17% тәуекелсіз мөлшерлемеде ЕДБ пайдасының 115 млрд теңгеге қысқаруына әкеледі.

Валюталық өтімділіктен алынатын сома: 1,755 (жаңа МРТ) минус 0,2385 (ескі МРТ) = 1,5165 трлн теңге. Жартысы касса есебінен өтелетінін ескерсек, қосымша алынатын жалпы сома 758,25 млрд теңге болады. Валюталық өтімділікті банктер орта есеппен тәуекелсіз, көбіне 3,5 % мөлшерлемемен пайдалана алады, бұл 26,53 млрд теңге береді.

Қорытынды: МРТ бойынша шаралар жылдық көрсеткіште банк секторы пайдасының 0,141 трлн теңгеге қысқаруына әкеледі.

Ағымдағы теңгелік шоттардағы тегін қалдықтар мен валюталық депозиттер бойынша шектеулер ЕДБ-ға салық салынғанға дейін қосымша шамамен 1,2 трлн теңгеге дейін табыс әкелетінін ескерсек, МРТ есебінен ЕДБ-нің аса жоғары табыстылығы 12% төмендейді.

Алайда ЕДБ пайдасының бір бөлігін МРТ арқылы алудың осы тетігінің өзінде белгілі бір теңгерімсіздіктер бар:

шағын және орта ЕДБ-нің ірі банктердегідей капиталы жоқ, сондықтан олардың баланс құрылымында міндеттемелер үлесі жоғары болғандықтан, МРТ бойынша оларға түсетін жүктеме әлдеқайда жоғары болады. Бұл сектордың шоғырлануына қосымша ынталандыру болады;

тарамдалған желісі бар және касса операциялары бойынша табысы көп ЕДБ жаңа МРТ-ға аз ұшырайды, бұл да шағын және орта банктерге қысым көрсетеді;

жалпы алғанда, МРТ банк секторындағы валюталық қалдықтарға көбірек қысым жасайды. Алайда валютада кредит беруге қойылған шектеулерді ескерсек, шетелден белсенді қарыз алатын банктерді қоспағанда, ЕДБ үшін бұл әсер жеткілікті бейтарап болады. Олар үшін сыртқы қарыз қымбаттайды, ал оны қайта орналастыру қиынырақ болады, бұл іс жүзінде банк жүйесі арқылы елге инвестиция тарту жолындағы кедергіге айналады. Мен бір кезде, керісінше, шетелден инвестиция тарту үшін банк арнасын пайдалану керек деп жазған едім, ал қазір мұны істеу әлдеқайда қиын болып барады.