ЕДБ-ге мемлекеттік көмек

Екінші деңгейдегі банктерге көрсетілетін мемлекеттік көмек туралы жазуды баяғыдан жоспарлап жүргенмін. Тақырып өте көп талқыланады, әркім өз қоңыраұясынан қарайды, медиа кеңістікте де әркім оны өзінше көрсетеді.

Шын мәнінде екінші деңгейдегі банктерге мемлекеттік көмек өте көп көрсетілді, ол тікелей және жанама мемлекеттік көмек болып бөлінеді. Банк секторына көрсетілген барлық көмекті шартты түрде үш санатқа бөлген жөн:

Тікелей мемлекеттік көмек — мемлекет Ұлттық Банк немесе квазимемлекеттік компаниялар арқылы ЕДБ-ге берген және қайта бағалау есебінен пайда әкелген ақша. Бұл туралы төменде айтамыз.

Проблемалық кредиттер қорының проблемалық активтерді сатып алуы. Бұл жағдайда пайда ПКҚ активтерді номиналды құны бойынша сатып алғандықтан пайда болды, ал нақты құны едәуір төмен болатын және ЕДБ балансында резервтер құру арқылы көрсетілген. Резервтерді таратудың өзі ЕДБ-ге қосымша пайда әкеліп, капиталды арттырды. Мысалы, проблемалық актив ЕДБ-ге 1 млрд теңгеге түсті, ал оның нарықтық құны 200 млн теңгені құрады делік. Банк 800 млн теңгеге резерв құрды, немесе құруы керек еді, бірақ құрмай, аудиторларға оның құны 1 млрд теңге екенін дәлелдеп отырды. Мемлекет мұндай активті 1 млрд-қа сатып алды, ал ЕДБ 800 млн теңге мөлшерінде пайда таныды. Мұндай транзакция есебінен банктердің қанша пайда көрсеткенін бағалау қиын, бірақ менің ойымша, кемінде номиналды құнның 70%-ы.

Түрлі мемлекеттік бағдарламалар арқылы жанама қолдау, негізінен жеке тұлғаларға. Бұған валюталық ипотекалық кредиттерді қайта қаржыландыру бағдарламасы, СУСН кредиттерін қайта қаржыландыру, 300 мың теңгеге дейінгі тұтынушылық кредиттерді есептен шығару және тағы басқалар жатады. Бұл жағдайда банктердің кредиттік портфельдері мемлекет есебінен жақсарды: проблемалық қарыз алушылар қайта қаржыландыру немесе есептен шығару арқылы борышын азайтты, ал банктер проблемалық кредиттерді қысқартты, бұл оларға қосымша резервтерді таратуға немесе құрмауға мүмкіндік берді.

Мемлекеттік көмектің барлық бағдарламасын сандық түрде есептесек, сома, әрине, өте үлкен болады. Сондықтан пілді бөлшектеп жеп көрейік: бүгін мен тікелей көмек бағдарламасы туралы, мемлекеттік көмектің нақты қалай есептелетінін және неліктен мерзімінен бұрын қайтару бүгінде менің тарапымнан норма болып саналатынын айтып беремін.

Ресми түрде КФУ арқылы бағдарламаға алты банк қатысты, жалпы сомасы 700 млрд теңгеге жуық (РБК Банк — 240 млрд теңге, Еуразиялық Банк — 150 млрд, АТФ және Цесна — әрқайсысы 100 млрд, БЦК — 60 млрд және Нұрбанк — 47 млрд). Оған қосымша Қазкоммерцбанкке Халық Банкке сатылар алдында көрсетілген көмекті де жатқызуға болады: 1 трлн теңгелік мемлекеттік бағалы қағаздар мен ПКҚ-ның 250 млрд теңгелік депозиті механизмі арқылы банк жиынтығында арзан қаржыландыру түрінде 1,250 трлн теңге алды. Бұл Қазкоммерцбанк пен Цеснабанктің мәміле алдында ПКҚ проблемалық активтерін сатып алатынынан бөлек, бірақ бұл туралы басқа жолы жазамын. Сондай-ақ Цеснабанк квазимемлекеттік сектордан арзан депозиттер алды, ал РБК Банк ДСФК арқылы өз міндеттемелерін өз облигацияларына ауыстырды, соның салдарынан біздің квазимемлекеттік сектор қайта бағалау есебінен шығынға ұшырады. Қарапайымдап айтсақ, мәні КФУ-дегідей, тек бұл жағдайда кредитор ретінде квазимемлекеттік компаниялар шығып, олар РБК-ге ДСФК арқылы 15 жылға төмен мөлшерлемемен 335 млрд теңгеге жуық қаржы берді.

Номиналды түрде сомалар жеткілікті үлкен көрінеді, бірақ іс жүзінде мемлекеттік көмек тек ЕДБ осы арзан қаржыландырудан алатын пайда мөлшерімен есептеледі. Қайта бағалау арқылы жалпы қаржыландыру 1 трлн теңге болды делік.

Мұның бәрі болған 2017 жылы базалық мөлшерлеме 11%-ға жуық болды, ал банктер алынған мемлекеттік көмектің барлық сомасын жылдық 14%-ға шамалас қайта бағалады, бұл әр банкке алынған мемлекеттік көмектің номиналды құнынан шамамен 60% пайда әкелді. Басқаша айтқанда, бір триллион теңгеден банктер қайта бағалау есебінен 600 млрд теңге біржолғы пайда алды және бұл олардың капиталын арттырды.

Іс жүзінде қайта бағалау есебі мынадай түрде жүргізіледі. Мемлекеттік көмек 15 жылға жылдық 4%-бен берілді. Банктер нарықтық пайызбен қарыз алса, мөлшерлеме жылдық 14% болар еді, яғни 10% — банктің әлеуетті пайдасы. ХҚЕС бұл 10%-ды 15 жыл бойынша бірден есептеп, пайда ретінде көрсетуге мүмкіндік береді, бірақ бұл ретте осы пайданы жылдар бойынша ақшаның құнына қарай дисконттау керек болады, бірақ сонда есепте қарызыңыз қайта бағалау сомасына азаяды, ал мөлшерлеме енді жылдық 14% нарықтық мөлшерлеме ретінде ескеріледі. Басқаша айтқанда, енді баланста 600 млрд пайда және жылдық 14%-бен 400 млрд қарыз көрсетіледі. Бірақ одан әрі қызық жағдай орын алады. 2022 жылы базалық мөлшерлеме 16%-ға дейін өсті, ал ЕДБ-нің мұндай облигация түрлері бойынша қаржыландыруы жылдық 18%-ға жуық болар еді. Банк жыл сайын қосымша 4% пайда алады. 3 жылда 400 млрд қарыздан қосымша сома 48 млрд теңгені құрайды, ал пайдаланудың қалған мерзімінде, егер мөлшерлемелер төмендемесе, 10 жылда бұл номиналда тағы 160 млрд теңге болады. Дисконтты ескерсек, сома сәл аз болады.

Сондықтан банктер мемлекеттік көмектен базалық мөлшерлеме өскені үшін қосымша пайда да алады және алды, ал мемлекеттік көмек неғұрлым көп болса, пайда соғұрлым жоғары.

Алайда, бұрын жазғанымдай, бұл реттеуші мөлшерлемелерді шектеген ағымдағы шоттар мен валюталық депозиттер есебінен банктер алатын пайдамен салыстырғанда түк емес. Банктер шамамен 7 трлн теңгені нөлдік пайызбен алады және 2019 жылдан бері осыдан шамамен 3,5 трлн теңге тапты, бұл кез келген мемлекеттік көмектен әлдеқайда көп, және әлі де табуын жалғастырады, өйткені реттеушіде бұл теңгерімсіздіктерді жою ниеті де, пиғылы да жоқ. Бұл туралы мен бірнеше рет жазғанмын.