Депозиттердің долларсыздануы нарықтық емес жолмен жүріп жатыр

Соңғы кезде депозиттердің долларсыздануы жүріп жатыр деген ақпаратты жиі оқимын. Егер банк секторы активтерінің құрылымындағы валюталық депозиттердің үлесіне қарасақ, цифрлар мұны ішінара растайды. Алайда бұл жақсы ма, жаман ба — мұны толығырақ талдауды қажет ететін мәселе.

Банк жүйесіндегі валюталық қалдықтардың азаюының бірнеше негізгі себебі бар.

Соңғы жылдардағы долларсыздану үдерісінің бірінші себебі — жоғары базалық мөлшерлеме. Мұндай жағдайда теңге қаржысын ұстау тиімді болады, тіпті теңге үнемі құнсызданып отырса да. Теңгелік активтер бойынша пайыздар валюта құнсыздануын жабады. Базалық мөлшерлемені пайдалану — долларсыздандырудың ең дәстүрлі құралы, оны көптеген дамыған елдер қолданады.

Екінші себеп — экономика үшін де, қаржы жүйесі үшін де ең даулысы — валюталық құралдар бойынша мөлшерлемені жасанды түрде шектеу. Бізде бұл шектеу баяғыдан бері қолданылады және 1%-ға тең. 2022 жылға дейін бұл шектеу бейтарап болды, өйткені ФРЖ мөлшерлемесі нөлге жақын еді және нарық пен Қазақстандағы мөлшерлеме арасында үлкен арбитраж болмады. Алайда ФРЖ мөлшерлемесі көтерілгеннен кейін нарықтық мөлшерлемелер банк депозиттерінен айтарлықтай жоғары болып кетті. Сәйкесінше, адамдар ЕДБ-де қаржысын тек 1%-бен орналастыра алады, ал банктер оны әрі қарай тәуекелсіз 5–6%-бен орналастырады: мысалы, мемлекеттік еурооблигациялар кірістілігі 6%-дан жоғары болады. Қаржылық сауаттылығы жоғары емес адамдар депозиттерін теңгеге аударады, осылайша долларсыздану жүреді. Бірақ осындай пайыздарға қарамастан, валюталық депозиттердің үлесі әлі де орасан зор. Осы шектеудің арқасында банктер жүздеген миллиард теңге табады, өйткені нарықта банктер қаражатты 6%-дан жоғары мөлшерлемемен оңай орналастыра алады. Тәуекелсіз таза маржа 5% құрайды, ал егер бізде валютадағы осындай депозиттер мен ағымдағы шоттардағы қалдықтар, мысалы, 8 трлн болса, тек шектеудің арқасында банктер 400 млрд теңге табыс табатынын есептеу қиын емес. Бұл табысты депозиторлар, яғни біз, таппаймыз.

Бірақ жаманы — басқа нәрсе: ұлттық валютаға сенбейтін салымшылар бұл қаражатты басқа активтерге қайта орналастырудың түрлі жолдарын іздейді, осы тұрғыда адамдар шетелдік бағалы қағаздарды, алтынды көбірек сатып алады немесе қолма-қол ақшаны алып, үйде ұстайды, өйткені төмен кірістілік пен комплаенс рәсімдерінің қатаюы банктік валюталық депозиттерді тартымсыз етеді. Мұндай жағдайда долларсыздану емес, капиталдың шығарылуы жүреді, бұл экономикаға зиян келтіреді. Ақша елге жұмыс істемейді, не үйде қолма-қол күйінде жатады, не біз өзге экономикалардың, мысалы, АҚШ, Еуроодақ және Қытайдың инвесторына айналамыз, олардың бағалы қағаздарына қаражат салып жатырмыз. Сонымен қатар бұл ақша БАӘ-ге, Түркияға және т.б. жылжымайтын мүлік сатып алуға кетеді, ал ол ақшалай-кредиттік жүйе арқылы елде жұмыс істей алар еді. Бізде елде инвестиция жетіспейді, капитал ағыны бар, бірақ біз осы ағынның жалғасуына өзіміз жағдай жасап отырмыз. Мен бұрын осы тақырыпта цифрлар келтірген үлкен мақала жазғанмын. Егер төлем балансымызға толығырақ қарасақ, онда капиталдың түрлі тетіктер арқылы шығарылып жатқаны айқын көрінеді. Сонымен, 2025 жылғы 21 мамырда мен үш жылда Қазақстаннан тек портфельдік инвестициялар бабы бойынша 12 млрд доллардан астам қаражат шығарылғанын жаздым.

2014 жылдан кейін, девальвация болған соң, біздің елде жеке секторды валюталық тәуекелдерден қорғау үшін долларсызданумен де, валюталық инвестициялармен де белсенді күрес басталды. Валюталық тәуекелдерді басқару — әрине, қажетті нәрсе, бірақ ол сәл басқа әдістермен жүзеге асуы тиіс.

2015 жылы Қазақстан инфляциялық таргеттеуге және теңгенің еркін қалқымалы бағамын пайдалануға көшті, ал еркін қалқымалы бағамды енгізу біржолғы девальвацияларды білдірмейді және валюталық тәуекелдер бүкіл әлемдегідей пайыздық мөлшерлемелермен хеджирленеді. Бірақ біз бір мезгілде Қазақстан ішінде валютаны пайдалануға байланысты түрлі қатаңдатушы шараларды енгізе бастадық, осылайша валюталық инвестицияларда өзімізді шектедік. Банктер шетелден валюта тартуды тоқтатты, ал жеке сектор балама валюталық құралдарды іздеу үшін доллардарды жүйеден шетелге белсенді шығара бастады, бұл соңында экономикамызды жеткіліксіз қаржыландырылған етеді. Мұның бәріне қарамастан, Үкімет шетелдік инвестицияларды түрлі тәсілдермен тартуға тырысуда: нәтижесінде шартты түрде орнында тапталу жүріп жатыр, ал өткен жылы таза инвестициялар мүлде теріс аймаққа өтіп кетті.

Сондықтан қорытындылай келе, бізде долларсыздану, әрине, бар, бірақ ол қаншалықты нарықтық әдістермен жүзеге асады — бұл даулы мәселе. Ал егер капитал ағыны болып жатса, онда не жақсы екенін нақтырақ бағалау қажет: капиталдың кетуі ме, әлде ЕДБ активтерінің долларсыздануы ма.

Менің жеке пікірімше, елдегі барлық шектеулер мен валюталық диспропорцияларды жою, реттеуді жақсарту және ішкі инвесторларды қаражатын ел ішінде, соның ішінде ЕДБ және қор нарығы арқылы салуға ынталандыру қажет. Осылайша біз төлем балансымызды жақсартамыз, бұл қаржы жүйесін нығайтуға да, елдің экономикалық өсуін ынталандыруға да мүмкіндік береді.