Форте Home Credit банкін сатып алады

Бүгін Форте Банктің Home Credit банкін сатып алатыны туралы жаңалық оқыдым. Банктердің позициялануы да, корпоративтік мәдениеті де мүлде бөлек болғандықтан, Форте бұл мәміледен қандай синергия алатынын көреміз. Бірақ мен бұл туралы емес, бізде неліктен шағын банктердің өздерін ірі банктерден әлдеқайда нашар сезінетін орта қалыптасқаны туралы жазғым келеді.

Бұл туралы бұрын да талай рет жазғанмын. Ірі банктердің табыстылығын шағын банктермен салыстырсақ, ірі ЕДБ-нің рентабельділігі айтарлықтай жоғары екені анық көрінеді. Мұны мен бұрын жазған атышулы реттеушілік арбитраж түсіндіреді. Мәселе мынада: ірі ЕДБ пайдасының едәуір бөлігін ағымдағы шоттардағы қалдықтың негізгі ұстаушылары — бюджеттік ұйымдар мен жеке тұлғалар — ақшасын дәл ірі банктерде сақтайтындықтан табады. Бұл қаражат банктерге іс жүзінде тегін түседі, ал кейін 16,5% нарықтық мөлшерлемемен орналастырылады. Шағын ЕДБ-де мұндай мүмкіндік жоқ: бюджеттік ұйымдар мен халық ақшасын ірі банктерде ұстайды. Демек, бюджеттік ұйымдар мен жеке тұлғалар алуы мүмкін пайда Қазақстанның ең ірі банктеріне кетеді.

Нәтижесінде ең ірі банктер одан сайын ірілеп, шағындары аман қалуға мәжбүр және үнемі жұтылу қаупінде тұр — қазір біз осыны көріп отырмыз. Мұны статистикамен оңай тексеруге болады. Мәселен, 2025 жылдың 5 айында ТОП-6 ЕДБ-нің үлесіне бүкіл банк секторы активтерінің 73,6%-ы, ал жиынтық пайданың 84,8%-ы тиесілі. Сондықтан банк секторының шоғырлануы таңқаларлық емес, ал ТОП-6-дағы активтердің орташа табыстылығы (ROA) 1,66% болса, қалған ЕДБ-де бар болғаны 0,83%. Бұл екі есе аз және елеулі алаңдаушылық туғызады. Ұзақ мерзімді перспективада бұл — жағымсыз сигнал: жоғары шоғырлану бәсекелестікті азайтады, қорландыруға қолжетімділікті қысқартады және сектордың дамуын тежейді.

ТОП-6-дан тыс банктерге қарасақ, нақты несиелік банк деп атауға болатындардан мыналар қалды: Еуразиялық Банк (оның сатылатыны туралы өсек көп айтылды), РБК Банк, Фридом Банк, Алтын Банк және Нурбанк. Қалған ЕДБ-ні экономиканы белсенді несиелейтін банк деп айту қиын. Фридом Банк әйтеуір өсіп келеді және стратегиясы анық болса, қалғандарының активтер динамикасына қарап, дамып жатыр деп айту мүмкін емес. Мысалы, активтерді базалық мөлшерлеме есебінен болған өсімге түзетіп, бір жыл бұрынғы активтермен салыстырсақ, шағын банктердің көбі іс жүзінде қысқарып жатқаны көрінеді.

Мысал: 2025 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша Еуразиялық Банктің активтері 2,9 трлн теңге болды. Оны базалық мөлшерлеме есебінен болған табиғи өсімге түзетсек, шамамен 2,42 трлн теңге шығады. 2024 жылдың мамырында активтер 2,6 трлн теңге болған. Іс жүзінде бұл — активтердің қысқаруы.

Ең қызығы — ірі ЕДБ-нің аса жоғары табыстылығының түпкі себептерін жоюды жоспарламайды. Мысалы, ағымдағы шоттарға сыйақы есептеуге тыйым салуды алып тастамайды, валюталық депозиттер бойынша мөлшерлеме шектеулерін қайта қарамайды. Оның орнына мәселені ең төменгі резервтік талаптарды (МРТ) арттыру арқылы шешкісі келеді. Формальді түрде бұл сектордың табыстылығын жартылай төмендетеді, бірақ талаптар бәріне бірдей болатындықтан, шағын және орта ЕДБ үшін бұл әлдеқайда ауыр соққы болады. Өйткені олардың табыстылығы ірі банктердегідей жоғары емес. Нәтижесінде тағы да ірі банктер ұтады, ал шоғырлану күшейеді. Маған Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі осы мәселеге назар аударып, сектордың өсіп келе жатқан шоғырлануына баға беруі керек сияқты.

Тағы бір шетелдік банктің Қазақстан нарығынан кетуінің себептеріне келсек, олар көбіне коммерциялық болуы мүмкін. Home Credit — тұтынушылық несиелеуге маманданған монобанк. Реттеуші бұл бағытты мөлшерлемелер мен басқа да талаптар арқылы орынды шектейді, бұл тұтынушылық несиелеуді тартымдылығы аз етеді. Жалпы несие жүктемесі өсіп келеді, салалық тәуекелдер де артуда, ал қазір ЕДБ табыстылықтың шырқау шегінде тұр. Мұндай жағдайда МРТ өсуін, шекті мөлшерлемелерді шектеуді, реттеуді қатаңдатуды (оның ішінде капитал буфері мен тәуекелдер бойынша саралау арқылы) ескерсек, Home Credit-тің табыстылығы болашақта төмендейді. Сондықтан бұл — неғұрлым ірі ойыншыға сатылып, шыңнан шығудың қолайлы сәті.