Инфляцияның қандай зияны бар?

Инфляцияның қандай зияны бар?

Көрпені әрқайсысы өз жағына тартса, көбіне бір орнында тапталып тұрасың немесе күші басым жақтың бағытына қарай өте кішкентай қадаммен жылжисың. Экономикада да дәл осындай жағдай орын алады. Кез келген макроэкономист тұтыну сұранысын төмендетпей инфляцияны жеңу мүмкін емес дейді. Соның салдарынан экономика құлдырайды. Ал бізде парадоксальды жағдай: бұл туралы барлық халықаралық қаржы институттары мен жергілікті экономистер және басқалар айтып жүр. Біз инфляцияны жеңе алмаймыз, себебі мемлекеттік шығыстардың өсуімен және бақылаусыз тұтынушылық кредиттермен (оған автокредиттер мен ипотекаларды да жатқызу керек) қызып тұрған тұтыну сұранысын баса алмаймыз.

Инфляцияның зияны сол, ол адамдардың табысы арасындағы алшақтықты арттырады: нәтижесінде кедейлер одан сайын көбейіп, байлар одан сайын байиды. Мұны инфляция кәсіпорындар табысының номиналды өсімін арттыратынымен түсіндіруге болады, ал бұл өз кезегінде бизнес меншік иелері мен топ-менеджерлердің табысының өсуіне әкеледі. Сонымен бірге жалақының көтерілуі автоматты түрде болмайды және, әдетте, еңбекақы деңгейінің өсуі әрдайым уақыт кешігуімен жүреді, әсіресе шешім қабылдау тетігі жеке секторға қарағанда әлдеқайда күрделі бюджет қызметкерлерінде. Сәйкесінше, нақты табыстың орташа деңгейі өсіп жатқан сияқты көрінеді, бірақ, әдетте, инфляция кезеңінде табыс ауқатты халықта өседі, ал кедей халықта төмендейді.

Жоғары инфляция экономиканың тұрақты өсуін қалыптастыруға да мүмкіндік бермейді, өйткені инфляцияның салдары әрдайым девальвация мен пайыздық мөлшерлемелердің өсуі болады. Қарыз капиталы қолжетімсіз болады. Үкімет қарыз алу деңгейін нарықтық емес мөлшерлемелермен ұстап тұруға тырысады, бұл инфляцияның өсуін жалғастыра беруіне әкеледі.

Біз мұны 2025 жылы көріп отырмыз, және мұнда Үкімет пен Ұлттық Банк тарапынан инфляциямен күресудің кешенді жоспары болмайынша, елдегі инфляцияны толық басу үшін тек Ұлттық Банктің әрекеттері жеткіліксіз болатынын мойындау керек.

Инфляцияға қандай факторлар әсер етіп отыр және таяу уақытта да әсер ете береді, осы факторлардың ықпалын азайту үшін не істеу керек екенін талдап көрейік:

Мемлекет шығыстарының өсуі, оның ішінде несиелеу саласындағы мемлекеттік бағдарламалар. Бұл бағытта мемлекеттің белгілі бір қадамдар жасап жатқанын көріп отырмыз, бірақ олар өте-өте кішкентай және жағдайға түбегейлі әсер ете алмайды. Мәселен, қазір ақыры пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялаудан бас тартты, бірақ 12,6% төмендетілген мөлшерлемемен ликвидтіліктің үлкен көлемін беруді шешті. Жалпы алғанда, бұл нарықтық емес мөлшерлемелермен күрестегі үлкен қадам, бірақ мұнымен қатар аграрлық сектор, ипотекалық несиелеу және автокредиттеу салаларында арзан несиелеудің мемлекеттік бағдарламалары әлі де көп екенін түсіну керек. Арзан мемлекеттік несиелеу көлемін неғұрлым белсенді қысқарту қажет.

Тұтынушылық несиелеу. ҚНРДА әртүрлі жолдармен тұтынушылық несиелеуді шектеуге тырысады, бірақ іс жүзінде біз бұл бағытта үлкен табыс көрмейміз және бұл тұтынушылық және авто несиелеудің негізгі драйвері бөліп төлеу бағдарламалары болуымен байланысты. Олар номиналды түрде сұраныстың артуына ғана емес, сонымен қатар пайыздар тауардың құнына бірден қосылып жіберілетіндіктен, бағаның өсуіне де әсер етеді. Қазір бөліп төлеуге кафеге барудан бастап пәтерлер мен көліктерге дейін сатады, ал адамдардың көпшілігі, өкінішке қарай, тауардың нақты құнын есептей алмайды. Бұдан да жаманы, тұтынушыларда таңдау мүмкіндігі де жоқ: бөліп төлеусіз және бөліп төлеумен баға бірдей, өйткені банктер көбіне ақшалай жеңілдік беруге тыйым салады. Сатушы үшін ең бастысы — сату, ал егер тауар бағадан гөрі несиеге сезімтал болса, сатушы банкке төлейтін сомасын өтеу үшін бағаға 10% оңай үстеп қоя салады. Мысалы, сатушы айына 100 000 теңге бағамен 100 бірлік тауар сатады және одан 30 000 теңге пайда алады. Барлығы айына 3 млн теңге табыс табады. Егер ол тауардың құнын 10%-ға көтерсе, бірақ әзірге кредиттік иінтіректісіз болса, ол 70 бірлік сатады, бірақ маржасы 40 мың теңге болады, ал оның жалпы маржасы 2,8 млн теңгені құрайды. Бұл тиімсіз, бірақ банк келіп былай дейді: мен саған 12 айға бөліп төлеу беремін, ал сен маған несиеге сатылған әрбір тауар үшін 12% өтеп тұрасың. 12% кэшбэк 24% тиімді мөлшерлеме береді, ал бұған мерзімі өткен берешектер мен кәдімгі несиеге ауысу қосылғанда, тиімді мөлшерлеме 40-50%-ға дейін өседі. Бұл ретте сатушының сатылымы екі есе артады және оның 2,8 млн теңгесіне тағы 1,8 млн теңге маржа қосылады, барлығы жалпы маржа 4,6 млн теңгеге дейін өседі, ал баға 10%-ға ғана өседі. Келісіңіз, тамаша бизнес емес пе? Және бұл осындай сезімталдық бар тауар топтарының бәрінде осылай болады. Егер мемлекет бөліп төлеуді кем дегенде ақпаратты ашу тұрғысынан реттеп, сатып алушыға «нақты бағамен немесе одан жоғары бағамен, бірақ бөліп төлеумен сатып алу» таңдауын берсе, бұл тұтынушылық несиелеуді айтарлықтай қысқартар еді және адамдар несиеге сатып алу туралы ойлана бастар еді.

Нақты сектор несиелеу. Инфляцияны төмендетудің ең нақты жолдарының бірі — тауарлар, жұмыстар мен қызметтер ұсынысын арттыру. Басқаша айтқанда, несиелеу сұранысты арттыруға емес, ұсынысты құруға бағытталуы тиіс. Ол үшін ЕДБ-ны дәл экономиканың нақты секторын несиелеуге ынталандыру керек. Өкінішке қарай, реттеушілік арбитраждың болуы (ағымдағы шоттарға тыйым салу және валюталық депозиттер бойынша шектеулер) ЕДБ-ның экономиканың нақты секторын несиелеуге деген ынтасын толықтай жояды. Реттеушілік арбитраж туралы мен бірнеше рет жазғанмын және, өкінішке қарай, мемлекеттің бұл жағынан ештеңе істей алмайтынын және банктердің оның есебінен триллиондаған теңге табуды жалғастыратынын айтуға болады, бұл соңғы 10 жылда банктерге көрсетілген кез келген мемлекеттік көмектен әлдеқайда жоғары. Банктер осы тыйымдар мен шектеулер есебінен пайда тауып, экономиканың нақты секторын несиелеуді арттырмайды, тек тұтынушылық несиелеу сияқты, қысқа мерзімді, табыстылығы жоғары секторларға ғана шоғырланады, ал сұраным мен ұсыныс арасындағы айырманы тек ұсынысты кеңейту есебінен ғана қысқартуға болады. Реттеушілік арбитражды жою банк секторының табыстылығын айтарлықтай азайтады және банктер өз табыстылығын қалпына келтіру үшін бос тауашаларды несиелеуді арттыра бастайды.

Өкінішке қарай, кешенді жоспарсыз инфляцияны жеңу өте қиын және біз осы айда жылдық инфляция 11%-дан асып кеткенін көріп отырмыз, ал өткен жылғы инфляция мәні төмен айлар кетіп қалғанда (өткен жылы маусымда инфляция 0,4% болды), біз бір-екі айдан кейін-ақ 12% және одан жоғары деңгейдегі инфляцияға жетеміз. Инфляция жыл басынан бері айына 1,1% шамасында тұр және мамырда 0,9%-ға дейін төмендеудің шамалы белгілерін көрдік, бірақ қалай болғанда да, биыл инфляция 11-12% шамасында болады, бұл тарифтердің көтерілуі мен қызметтер құнының өсуінің әсерін көрсетеді. Келесі жылы біз ҚҚС-тың әсерін көреміз, сондықтан шын мәнінде, қазіргі тәсіл болған жағдайда, инфляцияның төмендеуін тек 2027 жылы ғана күтуге болады. Бұл басқа проинфляциялық факторлар болмаса және қазіргі инфляциялық цикл спиральға айналмаса ғана.